فوری: اولین انسانی که سلولهایش به عقب برگردانده میشود + آیا زمان مرگ، حذف میشود؟
دنیای علم در آستانه یک انقلاب بیسابقه است. برای اولین بار در تاریخ، سازمان غذا و داروی آمریکا مجوز آزمایشی انسانی را صادر کرده که هدف آن بازگرداندن سن بیولوژیکی سلولهاست. این آزمایش جسورانه، رؤیای دیرینه جوانسازی و مبارزه با پیری را از قلمرو داستانهای علمیتخیلی خارج کرده و به یک واقعیت آزمایشگاهی نزدیک میکند.
یک کارآزمایی بالینی پیشگامانه و بحثبرانگیز در تلاش است تا پاسخی عملی برای یکی از کهنترین پرسشهای بشر بیابد: آیا میتوان ساعت زیستی سلولها را به عقب بازگرداند و فرآیند پیری را معکوس نمود؟ این سؤال که قرنها در افسانهها و آثار علمیتخیلی مطرح بود، اکنون به مرحله آزمایش بر روی انسانها نزدیک شده است.
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) اخیراً مجوز نخستین آزمایش انسانی بر مبنای فناوری «بازبرنامهریزی جزئی سلولی» را صادر کرده است. این اقدام، یکی از مهمترین نقاط عطف در تاریخ علم طول عمر و جوانسازی محسوب میشود.
از کشف نوبلی تا تزریق به چشم انسان
ریشههای این فناوری انقلابی به سال ۲۰۰۶ و کشف دانشمند ژاپنی «شینیا یاماناکا» بازمیگردد. او ثابت کرد با معرفی چند فاکتور ژنی خاص (فاکتورهای یاماناکا)، میتوان سلولهای بالغ و تمایزیافته را به حالتی جوان و پرتوان شبیه سلولهای بنیادی بازگرداند. این کشف که جایزه نوبل را برای وی به ارمغان آورد، حوزه جدیدی با عنوان «جوانسازی از طریق ریست کردن ساعت اپیژنتیکی سلول» و بدون ایجاد تغییر در توالی DNA گشود.
از آن زمان، آزمایشهای متعدد روی حیوانات نتایجی خارقالعاده نشان دادهاند؛ از ترمیم آسیب بافتی و بهبود عملکرد اندامهای پیر تا احیای سلامت سلولی. با این حال، انتقال این موفقیتها به انسان بسیار پیچیدهتر است، زیرا بازبرنامهریزی کامل سلول میتواند منجر به رشد غیرقابل کنترل و ایجاد سرطان شود. بنابراین، رویکرد کنونی متمرکز بر «بازبرنامهریزی اپیژنتیکی جزئی» است؛ یعنی القای رفتار جوانتر در سلول بدون پاک کردن کامل هویت و عملکرد تخصصی آن.
پروژه ER-100: استاد هاروارد وارد میدان میشود
چند روز پس از آنکه ایلان ماسک در اجلاس داووس اعلام کرد پیری احتمالاً «مسئلهای قابل حل» است، پروفسور دیوید سینکلر، استاد ژنتیک دانشگاه هاروارد، خبر از آغاز آزمایش انسانی داد. این پروژه که ER-100 نام دارد، توسط استارتاپ Life Biosciences (که سینکلر از بنیانگذاران آن است) توسعه یافته است.
هدف اولیه این مطالعه، درمان بیماری گلوکوم (آب سیاه) است؛ عارضهای که به عصب بینایی آسیب میزند. در چارچوب این آزمایش، ویروسهای بیخطری که حامل سه ژن بازبرنامهساز (مشابه فاکتورهای یاماناکا) هستند، به درون یکی از چشمهای بیماران تزریق خواهند شد. برای جلوگیری از فعالسازی بیش از حد و خطرات احتمالی، این ژنها تنها در صورت مصرف دوز پایینی از آنتیبیوتیک داکسیسایکلین توسط بیمار، روشن میشوند. محققان در فاز اول، حدود ۱۲ بیمار را تحت نظر گرفته و پاسخ ایمنی، تحمل درمان و احتمال بهبود عملکرد بینایی را ارزیابی خواهند کرد. این حوزه مورد توجه سرمایهگذاریهای کلان نیز قرار گرفته و شرکتهایی چون Altos Labs، New Limit و Retro Biosciences با حمایت سرمایهگذاران بزرگ فناوری، بر روی فناوریهای جوانسازی سلولی کار میکنند.
پیری: یک بیماری قابل درمان؟
دیدگاه علمی نوین، پیری را نه یک فرآیند اجتنابناپذیر، بلکه ریشه اصلی بسیاری از بیماریهای وابسته به سن مانند نابینایی، بیماریهای عصبی و قلبی میداند. بر اساس این پارادایم، اگر بتوان علت زیربنایی پیری سلولی را متوقف یا معکوس کرد، میتوان چندین بیماری مرتبط را همزمان درمان نمود. سینکلر بر این باور است که دلیل اصلی پیری، «از دست رفتن اطلاعات اپیژنتیکی» در سلولهاست؛ یعنی اختلال در الگوی روشن و خاموش شدن ژنها که هویت و سلامت سلول را تعیین میکند.
آینده: جوانی ابدی یا خطر سرطان؟
بازبرنامهریزی سلولی قدرتی شگفتانگیز دارد، تا حدی که در مدلهای حیوانی گاهی منجر به تشکیل تومور شده است. به همین دلیل، نسخه انسانی این فناوری با محدودیت و کنترل دقیق طراحی شده تا سلول صرفاً «جوانتر رفتار کند» و نه اینکه به طور کامل به حالت جنینی بازگردد. برخی از دانشمندان هنوز تردید دارند که بتوان این فرآیند را واقعاً «معکوس کردن پیری» نامید. با این وجود، در صورت موفقیت این آزمایش، برای نخستین بار در تاریخ بشر، درمانی با هدف جوانسازی واقعی بافتها در انسان انجام خواهد شد.
