توفان دلار؛ چرا با تغییر وزیر و رئیس بانک مرکزی باز هم قیمتها آرام نمیگیرد؟
در حالیکه دولت چهاردم تلاش کرده با تغییر پیاپی تیم اقتصادی، بازار ارز را آرام کند، بررسی روند هفتساله نشان میدهد قیمت دلار در سایه تحریمها و تنشهای سیاسی مسیر صعودی خود را ادامه داده و حتی جابهجایی چندباره وزرا و رؤسای بانک مرکزی نتوانسته جریان افزایشی آن را متوقف کند.
با آغاز فعالیت دولت چهاردهم، محمدرضا فرزین در جایگاه رئیس کل بانک مرکزی ابقا شد و در نقطه مقابل، عبدالناصر همتی که پیشتر همین سمت را بر عهده داشت، با رأی موافق نمایندگان مجلس به وزارت امور اقتصادی و دارایی رفت.
خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷ مسیر بازار ارز ایران را بهطور کامل دگرگون کرد. بازگشت تحریمهای نفتی و فشارهای اقتصادی، شوکی جدی به نظام ارزی کشور وارد کرد؛ شوکی که مسعود کرباسیان، وزیر اقتصاد وقت، در حالی با آن مواجه شد که دولت دوازدهم پس از دورهای با تورم پایین، دلار را در محدوده سه هزار تومان بهارث برده بود.
اقتصاد ایران در دولت اول حسن روحانی با اتکا به برجام و سیاست تنشزدایی، دورهای کمسابقه از ثبات را تجربه کرد؛ رشد اقتصادی بالا و تورم تکرقمی برای دو سال متوالی به ثبت رسید. با این حال شروع دولت دوم روحانی، همزمان با خروج ترامپ از برجام، آغاز دورانی دشوار برای اقتصاد کشور بود. قیمت ارز تنها در یک بازه کوتاه جهش کرد و وارد کانال ده هزار تومان شد.
تغییرات پیدرپی در بانک مرکزی
ولیالله سیف که سوم شهریور ۱۳۹۲ در شرایطی ریاست بانک مرکزی را پذیرفت که نرخ دلار حدود ۳۱۷۷ تومان بود، طی سالهای بعد با موج تحولات سیاسی و خروج آمریکا از برجام مواجه شد. افزایش نرخ ارز تا بالای یازده هزار تومان و فشارهای سیاسی، در نهایت باعث شد حسن روحانی در ۳ مرداد ۱۳۹۷ با پیشنهاد مسعود کرباسیان، سیف را برکنار و عبدالناصر همتی را جایگزین او کند.
استیضاحهای اقتصادی در اوج بحران ارزی
در آن تابستان پرتنش سال ۹۷، تغییر رئیس بانک مرکزی نیز نتوانست جریان افزایشی قیمت دلار را متوقف کند. نمایندگان مجلس که معتقد بودند دولت برنامه روشنی برای کنترل شرایط ندارد، طرح استیضاح کرباسیان را پیش بردند. او پس از یک سال فعالیت، از وزارت اقتصاد کنار گذاشته شد و فرهاد دژپسند جانشین او شد. با این وجود، وضعیت اقتصادی نه تنها بهتر نشد، بلکه رشد منفی و تورم بالا در کنار افزایش مستمر قیمت ارز و سکه، فشار معیشتی قابلتوجهی برای مردم ایجاد کرد.
الیاس حضرتی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس در آن زمان ـ که اکنون ریاست شورای اطلاعرسانی دولت چهاردهم را بر عهده دارد ـ در گفتوگویی با خبرآنلاین درباره آن استیضاح تأکید کرده بود:
«انتقاد من به طور مشخص به تیم اقتصادی دولت یعنی سازمان برنامه و بودجه، رییس کل بانک مرکزی و وزارت امور اقتصادی و دارایی بود... هیچ واکنش درخوری نداشتند. در نتیجه هدفم استیضاح شخص وزیر اقتصاد نبود و اگر قانون اجازه میداد، نوبخت و سیف را استیضاح میکردم.»
در نهایت کرباسیان با رأی ۱۳۷ نماینده عزل شد و دژپسند سه سال پایانی دولت روحانی را در وزارت اقتصاد گذراند.
دولت رئیسی و وعده کاهش وابستگی به دلار
با آغاز دولت سیزدهم در سال ۱۴۰۰، ابراهیم رئیسی و تیم همراهش وعده مهار تورم و کاهش وابستگی به ارز را مطرح کردند. احسان خاندوزی به عنوان وزیر اقتصاد معرفی شد و علی صالحآبادی ریاست بانک مرکزی را بهعهده گرفت. اما سیر صعودی بازار ارز ادامه یافت. حذف ارز ترجیحی در اردیبهشت ۱۴۰۱ ـ که با عنوان «جراحی اقتصادی» مطرح شد ـ خود به عاملی برای افزایش بیشتر نرخ ارز تبدیل شد.
در ۸ دی ۱۴۰۱، صالحآبادی از بانک مرکزی جدا شد. او با دلار ۲۸ هزار تومانی کار را آغاز کرده بود و با دلار ۴۴ هزار تومانی از ساختمان میرداماد خداحافظی کرد؛ افزایشی ۵۳ درصدی که مسیر را برای انتصاب محمدرضا فرزین هموار کرد.
یک استیضاح کمسابقه در دولت چهاردهم
با تشکیل کابینه دولت پزشکیان، فرزین بر جای خود ماند و همتی راهی وزارت اقتصاد شد. در آن زمان دلار حدود پنجاه هزار تومان قیمت داشت. اما با افزایش تنشهای بینالمللی و تشدید فشار تحریمها، قیمتها دوباره رو به صعود رفت و در واپسین روزهای اسفند ۱۴۰۳ از مرز صد هزار تومان نیز گذشت.
مجلس با این استدلال که «برنامه مشخصی برای کنترل بازار ارز وجود ندارد»، استیضاح همتی را کلید زد؛ استیضاحی که او را به سریعترین وزیر تاریخ جمهوری اسلامی در خروج از دولت تبدیل کرد. با این وجود، فضای بینالمللی و سنگینی تحریمها همچنان بازار ارز را تحت فشار قرار داد.
استعفای فرزین و بازگشت دوباره همتی به بانک مرکزی
پس از استیضاح همتی، شرایط بازار ارز آرام نشد. جنگ دوازدهروزه اسرائیل علیه ایران، تصمیم اروپاییها برای اجرای مکانیسم اسنپبک، افزایش تورم داخلی و تنشهای سیاسی، مجموعاً عاملی شدند که روند افزایش قیمت ارز را ادامه دهند.
در هشتم دیماه، پس از آنکه دلار از سد ۱۴۴ هزار تومان عبور کرد، پزشکیان استعفای فرزین را پذیرفت. اما هرچند با اعلام تغییر رئیس بانک مرکزی، بهای دلار حدود هشت هزار تومان کاهش یافت، تنها یک روز بعد دوباره مسیر صعودی خود را از سر گرفت.
تا امروز، دو وزیر اقتصاد و دو رئیس بانک مرکزی عملاً قربانی افزایش نرخ ارز شدهاند؛ افزایشی که ریشه اصلی آن نه در تغییر مدیران، بلکه در تحریمهای گسترده نفتی و بانکی است. نگاهی به روند هفتساله نشان میدهد قیمت دلار از سال ۱۳۹۷ تا امروز بیش از ۴٣ برابر شده و از حدود ۳۱۰۰ تومان به نزدیک ۱۳۷ هزار تومان رسیده است.
پرسش پایانی: آیا مسیر تکراری نتیجه متفاوتی میدهد؟
در شرایطی که تحریمها پابرجاست و نشانهای از کاهش تنشهای دیپلماتیک دیده نمیشود، این پرسش جدی مطرح است که آیا تکیه بر همان نسخههای پیشین میتواند نتیجهای متفاوت ایجاد کند یا بازار بار دیگر مسیر پرنوسان خود را ادامه خواهد داد. پاسخ این سؤال را تنها گذر زمان مشخص میکند.
