سورپرایز بزرگ برای متقاضیان مسکن رایگان | دهک‌های ۱ تا ۴ از طرح حمایتی انصراف ندهند

بازار مسکن طی سال‌های اخیر با تورم پایدار، کاهش قدرت خرید و فاصله طبقاتی گسترده مواجه بوده است. در چنین شرایطی، سیاست‌گذاران تلاش کرده‌اند راهکارهای نوینی برای حمایت از دهک‌های کم‌درآمد ارائه کنند. جدیدترین اظهارات احسان مسعودی، مشاور معاونت مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی، نشان می‌دهد که دولت بسته‌های حمایتی ویژه‌ای برای دهک‌های اول تا چهارم طراحی کرده است؛ بسته‌هایی که در نهایت می‌توانند هزینه خانه‌دار شدن این گروه‌ها را به حداقل برسانند و عملاً مفهوم «مسکن رایگان» را محقق کنند.

مسعودی به صراحت تأکید کرده است: «متقاضیان دهک‌های ۱ تا ۴ به هیچ عنوان از طرح‌های حمایتی انصراف ندهند، چرا که این انصراف‌ها فرصت خانه‌دار شدن آن‌ها را محدود می‌کند.»

مسکن رایگان؛ تعریف و ابزارها

اصطلاح مسکن رایگان به معنای واگذاری بلاعوض یک واحد کامل نیست؛ بلکه به مجموعه‌ای از سیاست‌ها اشاره دارد که سهم پرداختی خانوار را تا حد امکان کاهش می‌دهند. این سیاست‌ها شامل موارد زیر است:

• تأمین زمین دولتی رایگان یا با اجاره بلندمدت

• یارانه سود تسهیلات بانکی

• پرداخت بخشی از هزینه ساخت توسط دولت

• حذف یا کاهش هزینه‌های صدور مجوز و زیرساخت

• اولویت‌دهی به دهک‌های پایین در تخصیص منابع

با ترکیب این ابزارها، دهک‌های اول تا چهارم می‌توانند با هزینه‌ای بسیار پایین صاحب خانه شوند؛ وضعیتی که در گفتار عمومی به آن «مسکن رایگان» گفته می‌شود.

اهمیت جانمایی پروژه‌ها

یکی از نکات کلیدی که مسعودی بر آن تأکید کرد، موقعیت مکانی پروژه‌هاست. بسیاری از پروژه‌های پیشین با انصراف متقاضیان مواجه شدند، زیرا:

• فاصله زیادی از شهر داشتند

• دسترسی به حمل‌ونقل عمومی محدود بود

• فاقد خدمات شهری، مدرسه و درمانگاه بودند

• جذابیت سکونتی کمی داشتند

حتی اگر هزینه پروژه‌ها بسیار پایین باشد، مکان نامناسب باعث کاهش جذابیت و افزایش هزینه‌های پنهان زندگی برای خانوارها می‌شود.

تأثیر طولانی شدن پروژه‌ها و تورم

یکی دیگر از دلایل انصراف متقاضیان، طولانی شدن زمان تکمیل پروژه‌هاست. پروژه‌هایی که قرار بود در سه سال تکمیل شوند، گاه پنج سال یا بیشتر طول کشیده‌اند. این تأخیر دو اثر منفی دارد:

• افزایش هزینه نهایی به دلیل تورم سالانه

• فرسایش اعتماد متقاضیان

در نتیجه، حتی پروژه‌هایی که در ابتدا نزدیک به مسکن رایگان بودند، با گذشت زمان از توان مالی دهک‌های پایین خارج شده‌اند.

توان پرداخت دهک‌های پایین

مسعودی درباره اقساط گفته است: «پرداخت اقساط ۱۷ تا ۱۸ میلیون تومانی برای بسیاری از خانوارهای کم‌درآمد غیرممکن است.» بنابراین برای نزدیک کردن سیاست به مفهوم مسکن رایگان، لازم است:

• اقساط کاهش یابد

• بخشی از اصل و سود وام یارانه شود

• منابع غیر بانکی مانند صندوق ملی مسکن یا زمین دولتی فعال گردد

بسته‌های تشویقی دولت

دولت بسته‌های تشویقی ویژه‌ای برای دهک‌های ۱ تا ۴ تدارک دیده است تا:

• فروش امتیاز به سوداگران جلوگیری شود

• خانوارهای کم‌درآمد از طرح خارج نشوند

• تقاضای واقعی مصرفی در بازار تثبیت گردد

مسعودی تأکید کرده است که واگذاری امتیاز پروژه‌های حمایتی چه رسمی و چه غیررسمی غیرقانونی است و باعث از دست رفتن فرصت خانه‌دار شدن و تقویت سوداگری می‌شود.

مسکن رایگان و قانون اساسی

اصل ۳۱ قانون اساسی دولت را موظف کرده است تا اقشار کم‌درآمد را به مسکن مناسب برساند. بنابراین سیاست‌های حمایتی نه لطف دولت، بلکه اجرای تعهد قانونی است.

تسهیلات ودیعه مسکن

در کنار پروژه‌های ساخت، دولت از تسهیلات ودیعه مسکن نیز بهره برده است:

• بیش از ۵۸ هزار میلیارد تومان پرداخت شده

• حدود ۸۲۱ هزار نفر در صف انتظار

• سقف منابع به ۲۰۰ هزار میلیارد تومان افزایش یافته

این ابزار فشار اجاره را کاهش داده و خانوارها را قادر می‌سازد در طرح‌های مالکیتی باقی بمانند.

منابع بودجه‌ای و محدودیت‌ها

در بودجه ۱۴۰۵ ردیف مستقلی برای پروژه‌های حمایتی دیده نشده است و عمدتاً منابع از:

• تسهیلات بانکی

• آورده متقاضیان

• صندوق ملی مسکن

تأمین می‌شود. محدودیت منابع باعث می‌شود تحقق کامل مسکن رایگان دشوار شود، مگر اینکه منابع جدید مانند زمین دولتی گسترده یا یارانه سود وام فعال شود.

جمع‌بندی

پیام اصلی دولت برای دهک‌های ۱ تا ۴ روشن است: انصراف ندهید. ترکیب زمین دولتی، بسته‌های حمایتی، یارانه سود و مداخلات هدفمند قرار است پروژه‌ها را هرچه بیشتر به سمت مسکن رایگان برای اقشار کم‌درآمد سوق دهد. هرچند محدودیت منابع، تورم و ضعف‌های اجرایی چالش‌های جدی هستند، اما انصراف متقاضیان تنها مسیر خانه‌دار شدن این دهک‌ها را می‌بندد.