علت لرزههای پیاپی عسلویه / پاسخ زلزلهشناس به ۳ سناریوی نظامی، صنعتی و طبیعی
عسلویه در ۲۵ روز گذشته ۹ بار با زلزلههای بالای ۴ ریشتر لرزیده و نگرانیها را برانگیخته است. در این میان، سه سناریوی متفاوت مطرح شده: آزمایشهای موشکی، استخراج نفت و گاز، و فعالیت طبیعی گسلها. استاد تمام پژوهشگاه زلزلهشناسی با رد یک سناریو و تأیید دو سناریوی دیگر، پرده از ماجرای اصلی برداشته است. در این گزارش تحلیل کامل دکتر مهدی زارع را میخوانید.
منطقه عسلویه در استان بوشهر طی ۲۵ روز نخست بهمنماه ۱۴۰۴، ۹ زمینلرزه با بزرگای بیش از ۴ ریشتر را تجربه کرده است . این توالی لرزهای که با زلزله ۵.۲ ریشتری ۱۲ بهمن و لرزههای ۴.۹ و ۴.۷ در ۲۴ بهمن همراه بوده، نگرانی ساکنان و گمانهزنیهای گستردهای را در فضای مجازی به دنبال داشته است .
دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در گفتوگویی با رسانهها به تحلیل این رخدادها پرداخته و سه فرضیه مطرح شده را بررسی کرده است.
۱. رد سناریوی نظامی؛ دادهها چه میگویند؟
زارع با قاطعیت اعلام میکند که دادههای لرزهنگاری فرضیه ارتباط این زمینلرزهها با انفجارهای نظامی یا تستهای موشکی را کاملاً رد میکند. وی توضیح میدهد: روشهای دقیقی به نام "اثرانگشت لرزهای" میتوانند منشأ لرزشها را تشخیص دهند. در زلزله طبیعی، امواج P (فشاری) و امواج S (برشی) قوی همزمان تولید میشوند، در حالی که در انفجار، موج P بسیار قوی اما موج S بسیار ضعیف یا صفر است .
مهمترین شاهد، عمق رخدادهاست. تمام زمینلرزههای ثبتشده در عسلویه ژرفایی بین ۶ تا ۱۲ کیلومتر داشتهاند . زارع تأکید میکند: «این اعماق بسیار بیشتر از محدودهای است که انفجارهای سطحی یا زیرزمینی میتوانند ایجاد کنند (معمولاً کمتر از ۲ کیلومتر)» . وی همچنین به وجود شبکه گسترده ایستگاههای لرزهنگاری بینالمللی در اطراف خلیجفارس اشاره میکند که کوچکترین تحرکی را ثبت و گزارش میکنند .
۲. تأیید سناریوی طبیعی؛ گسلها و گنبدهای نمکی در عمل
استاد زلزلهشناسی منطقه عسلویه را بخشی از سامانه گسترده لرزهخیز زاگرس میداند. او به زلزلههای تاریخی سالهای ۹۷۸ و ۱۰۰۸ میلادی در بندر سیراف (نزدیک عسلویه) اشاره میکند که موجب تخریب و حتی احتمال وقوع سونامی در آن زمان شده بود . همچنین زلزلههای جدیدتر مانند فروردین ۱۳۹۲ دشتی و فروردین ۱۴۰۰ گناوه، همه ناشی از فعالیت همین گسلها بودهاند .
زارع تأکید میکند که وجود گنبدهای نمکی در منطقه باعث میشود زلزلهها بهصورت خوشهای و پیاپی رخ دهند . به گفته وی، منطقه عسلویه–سیراف دارای گسلهایی به طول ۵۰ تا ۸۰ کیلومتر است که هر قطعه میتواند زمینلرزهای با بزرگای ۶.۵ تا ۷.۰ تولید کند و رخدادهای کوچک اخیر به معنای کاهش خطر زلزله بزرگ نیست .
۳. بررسی سناریوی صنعتی؛ هشداری برای وزارت نفت
زارع در کنار علت طبیعی، به تأثیر فعالیتهای صنعتی نیز اشاره میکند. وی توضیح میدهد که استخراج گسترده نفت و گاز از مخازن عظیمی مانند پارس جنوبی میتواند با ایجاد تغییرات در تنشهای پوسته زمین، باعث وقوع زمینلرزههای القایی (Induced) یا چکانشی (Triggered) شود . به بیان سادهتر، فعالیتهای انسانی مانند حفاری عمیق و برداشت سیالات میتواند تعادل تنشها را برهم زده و لغزش زودهنگام روی گسلهای تحت فشار را تسریع کند .
وی با استناد به نمونههای مشابه در سواحل جنوبی خلیجفارس (نزدیک قطر، بحرین و عربستان) در زمستان ۱۴۰۳، هشدار میدهد: «لازم است وزارت نفت و سایر نهادهای مرتبط توجه جدی به این مسئله داشته باشند» .
نقش ساختوسازهای ساحلی در تشدید لرزهها
زارع به نکته مهم دیگری نیز اشاره میکند: خشککردن بخشهایی از ساحل و ساخت بسترهای جدید (مشابه آنچه در ژاپن یا شیلی دیده شده) موجب تقویت و تشدید امواج لرزهای در عسلویه میشود . این بدان معناست که وقتی زلزلهای با بزرگای ۴.۵ رخ میدهد، تکان آن برای کسانی که در طبقات بالا یا روی زمینهای مصنوعی ساکن هستند، بسیار شدیدتر حس میشود .
هشدار تاریخی و چشمانداز آینده
زارع با یادآوری زلزله تاریخی سیراف که منجر به ویرانی کامل این بندر کهن شد، میگوید: «اگر پرسیده شود زلزله شدیدی که میتواند در این منطقه رخ دهد در چه اندازهای است، نمونه آن همان زلزله تاریخی سیراف است» . وی هشدار میدهد که ممکن است به دلیل فعالیتهای صنعتی، دیگر هر هزار سال یکبار منتظر چنین رخدادی نباشیم و این رویدادها در بازههای زمانی بسیار کوتاهتری روی دهند .
