اگر جنگ جهانی شود، چه کسی برنده است؟/ مقایسه واقعی قدرت موشکی آمریکا، روسیه، چین و ایران
سرعتهایی چندین برابر صوت، مسیرهای پروازی غیرقابل پیشبینی و فناوریهایی که حتی پیشرفتهترین سامانههای دفاعی دنیا را به چالش کشیدهاند؛ سلاحهای هایپرسونیک حالا به یکی از مهمترین رقابتهای نظامی جهان تبدیل شدهاند. اما واقعاً چه چیزی باعث شده کارشناسان بگویند مقابله با این موشکها تقریباً غیرممکن است؟
طی سالهای اخیر کشورها سرمایهگذاری گستردهای برای ساخت موشکهایی با سرعت بسیار بالا ـ بیش از پنج برابر سرعت صوت ـ انجام دادهاند. هدف اصلی این برنامهها، عبور از سپرهای دفاع موشکی مدرن عنوان میشود.
ویژگی مهم این سلاحها آن است که معمولاً پس از پرتاب ابتدا به ارتفاعهای بالا میروند و سپس در مرحله پایانی با سرعتی بسیار زیاد و مسیری متغیر به سمت هدف حرکت میکنند؛ مسئلهای که زمان واکنش سامانههای پدافندی را به شدت کاهش میدهد.
برای مثال درباره سامانه آوانگارد روسیه گفته شده است:
«سرعتهای بالای آوانگارد (تا Mach ۲۰) و توان مانور آن مسیر پیشبینیناپذیری را ایجاد کرده و رهگیری آن را پیچیده میکند».
مقامات روسی نیز آشکارا اعلام کردهاند توسعه این سلاحها با هدف عبور از سامانههای دفاعی پیشرفته آمریکا انجام شده است.
موشکهای هایپرسونیک روسیه
آوانگارد (Avangard)
آوانگارد در واقع یک گلایدر فوقسریع است که روی موشکهای قارهپیما نصب میشود. پس از رسیدن موشک به ارتفاع حدود ۱۰۰ کیلومتری، این وسیله جدا شده و وارد جو زمین میشود. سرعت آن تا حدود ۲۰ برابر سرعت صوت، یعنی نزدیک ۶.۸ کیلومتر بر ثانیه اعلام شده است.
به دلیل سرعت بسیار بالا و امکان تغییر مسیر در طول پرواز، پیشبینی محل برخورد آن دشوار میشود. شکل بدنه نیز بهگونهای طراحی شده که رهگیری راداری را سختتر میکند. این سامانه از سال ۲۰۱۹ عملیاتی و تولید آن بهصورت سریالی آغاز شده است.
-
برد: بیش از ۶۰۰۰ کیلومتر
-
هدایت: اینرسی پیشرفته
-
سرجنگی: هستهای یا متعارف
-
قابلیت مانور: بسیار زیاد
کینژال (Kinzhal)
کینژال موشکی هواپرتاب است که توسط جنگنده MiG-31 شلیک میشود و گفته میشود نسخهای توسعهیافته از موشک «اسکندر» است. برد آن حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتر برآورد میشود و میتواند به سرعتی نزدیک ۱۰ ماخ برسد.
پرواز از ارتفاع بالا و مسیر متغیر باعث میشود سامانههای دفاعی برای رهگیری آن با مشکل جدی روبهرو شوند. همچنین طراحی بدنه با سطح بازتاب راداری پایین، کشف آن را دشوارتر میکند. این موشک برای عبور از سپرهای دفاع موشکی طراحی شده است.
زیریکون (Tsirkon)
زیریکون بیشتر برای هدف قرار دادن شناورها ساخته شده، اما توان حمله زمینی هم دارد. این موشک با موتور رمجت حرکت کرده و سرعتی حدود ۸ تا ۹ ماخ دارد. پرواز در ارتفاع زیاد و سرعت بالا زمان واکنش رادارها را به چند ثانیه کاهش میدهد.
یکی از نکات مهم آن ایجاد لایه پلاسما اطراف بدنه در سرعتهای بالا است؛ این لایه بخشی از امواج راداری را جذب میکند و شناسایی آن را دشوار میسازد.
-
برد: حدود ۱۰۰۰ کیلومتر
-
هدایت: اینرسی و جستجوگر راداری
-
سرجنگی: متعارف
موشکهای هایپرسونیک چین
دیاف-۱۷ (DF-17)
این موشک بالستیک میانبرد حامل گلایدر هایپرسونیک DF-ZF است. پس از جدا شدن از موشک، گلایدر در جو زمین سر میخورد و مسیر خود را تغییر میدهد؛ برخلاف موشکهای بالستیک که مسیر تقریباً ثابتی دارند.
سرعت آن بین ۵ تا ۱۰ برابر سرعت صوت برآورد شده و امکان حمل کلاهک متعارف یا هستهای را دارد. مانورهای پیچیده در پرواز باعث میشود رهگیری آن دشوار باشد. این سامانه نیز از سال ۲۰۱۹ عملیاتی شده است.
موشکهای هایپرسونیک ایران
فتاح-۱
این موشک در سال ۲۰۲۳ رونمایی شد. برد آن حدود ۱۴۰۰ کیلومتر اعلام شده و در مرحله نهایی سرعتی نزدیک ۱۵۰۰۰ کیلومتر بر ساعت (حدود ۱۴ ماخ) دارد. کلاهک آن میتواند در مسیر حرکت تغییر جهت دهد و همین ویژگی احتمال اصابت را افزایش میدهد.
هدایت داخلی خودکار و مانورپذیری بالا باعث میشود رهگیری آن دشوار توصیف شود.
خرمشهر-۴ (خیبر)
این موشک بالستیک دوربرد وارد چرخه عملیاتی شده است. اگرچه بالستیک محسوب میشود، اما سرجنگی بازگشتی مانورپذیر آن رفتاری نزدیک به هایپرسونیک دارد.
-
برد: حدود ۲۰۰۰ کیلومتر
-
سرعت: حدود ۱۶ ماخ خارج جو و ۸ ماخ داخل جو
-
سرجنگی: حدود ۱۵۰۰ کیلوگرم
-
زمان رسیدن: حدود ۱۰ تا ۱۲ دقیقه
طراحی بدنه، سطح مقطع راداری پایین و امکان اصلاح مسیر در مرحله پایانی از دلایل دشوار بودن رهگیری آن عنوان میشود.
چرا رهگیری این موشکها سخت است؟
چند عامل اصلی باعث شده سامانههای دفاعی با چالش جدی روبهرو شوند:
-
سرعت بسیار بالا؛ زمان واکنش پدافند را به حداقل میرساند.
-
مانورپذیری در مسیر پرواز؛ برخلاف موشکهای بالستیک مسیر قابل پیشبینی ندارند.
-
پرواز در ارتفاعهای متغیر؛ رادارها برای کشف پایدار با مشکل مواجه میشوند.
-
کاهش بازتاب راداری و لایه پلاسما؛ کشف و قفل راداری دشوار میشود.
به همین دلیل کارشناسان نظامی معتقدند سلاحهای هایپرسونیک در حال تغییر موازنه دفاع و حمله هستند و سامانههای پدافندی موجود هنوز برای مقابله کامل با آنها آماده نیستند.
