کالابرگ ۱۴۰۵؛ ۷.۴ میلیون خانوار در انتظار، یک میلیون نفر در صف حذف!

طرح کالابرگ الکترونیکی در سال ۱۴۰۵ وارد مرحله تازه‌ای از اجرا شده است؛ مرحله‌ای که با تغییر معیارهای شناسایی خانوارها، بازنگری در فهرست مشمولان و تعیین فرصت مجدد برای جاماندگان همراه شده است. دولت اعلام کرده هدف از این تغییرات، هدایت منابع حمایتی به سمت خانوارهای کم‌برخوردارتر است؛ با این حال، حذف بخشی از خانوارها و ابهام‌های حقوقی درباره مبنای این تصمیم، اجرای طرح را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده است.

بر اساس اعلام حسن نوروزی، مدیرعامل سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، از مجموع ۱۸ میلیون و ۳۰۰ هزار سرپرست خانوار که در جامعه هدف مرحله نخست افزایش اعتبار کالابرگ قرار داشتند، حدود ۱۰ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر در مهرماه اطلاعات خود را ثبت کرده‌اند. در مقابل، ۷ میلیون و ۴۰۰ هزار سرپرست خانوار از این مرحله جا مانده‌اند؛ به این ترتیب، حدود ۴۰ درصد جامعه هدف اولیه هنوز خوداظهاری خود را تکمیل نکرده‌اند.

برای این گروه، از ۲۰ تا ۲۶ آبان فرصت مجدد ثبت اطلاعات در نظر گرفته شده است. ثبت درخواست بر اساس رقم پایانی کد ملی سرپرست خانوار انجام می‌شود و جاماندگان می‌توانند از طریق پنجره ملی خدمات دولت هوشمند به نشانی my.gov.ir اقدام کنند.

فرصت دوباره ۷.۴ میلیون خانوار برای ثبت اطلاعات

زمان‌بندی ثبت درخواست جاماندگان مرحله نخست به این ترتیب اعلام شده است:

• کدهای ملی با رقم پایانی صفر و یک: از ساعت ۱۲ روز ۲۰ آبان تا پایان ۲۱ آبان

• کدهای ملی با رقم پایانی ۲، ۳ و ۴: روز ۲۲ آبان

• کدهای ملی با رقم پایانی ۵، ۶ و ۷: روز ۲۳ آبان

• کدهای ملی با رقم پایانی ۸ و ۹: روز ۲۴ آبان

• تمام جاماندگان، بدون محدودیت رقم پایانی کد ملی: روزهای ۲۵ و ۲۶ آبان

ثبت اطلاعات در این مرحله به معنای افزایش قطعی اعتبار کالابرگ نیست. اطلاعات واردشده پس از ثبت، راستی‌آزمایی می‌شود و نتیجه بررسی‌ها مبنای تعیین میزان اعتبار خانوار خواهد بود. حتی خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی نیز باید اطلاعات موردنیاز را در سامانه ثبت کنند.

افزایش اعتبار کالابرگ برای ۵۴ درصد خانوارها

هم‌زمان با تغییر شیوه شناسایی مشمولان، مبلغ اعتبار کالابرگ نیز برای بخشی از خانوارها افزایش یافته است. در مرحله آبان، اعتبار خانوارهای واجد شرایط افزایش به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان به ازای هر نفر رسیده و سایر مشمولان همچنان یک میلیون تومان دریافت می‌کنند.

ایمان زنگنه، سخنگوی معاونت رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اعلام کرده است ۵۴ درصد خانوارهای کشور مشمول افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار شده‌اند. به گفته او، کمتر از ۱۰ درصد خانوارها نیز در گروه بازنگری و اصلاح قرار گرفته‌اند و وضعیت نهایی آن‌ها هنوز مشخص نیست.

در سطح شهرستان‌ها، ۴۲ درصد از تغییرات جدید منتفع می‌شوند، وضعیت ۴۹ درصد شهرستان‌ها تغییری نمی‌کند و کمتر از ۱۰ درصد در گروه بازنگری قرار دارند. سهم خانوارهای مشمول افزایش اعتبار در سیستان و بلوچستان حدود ۸۰ درصد، در کهگیلویه و بویراحمد ۶۷ درصد و در لرستان، خراسان شمالی و کردستان حدود ۶۴ درصد اعلام شده است.

زمان شارژ اعتبار نیز برای گروه‌های مختلف متفاوت است. خانوارهایی با ارقام پایانی صفر، یک و دو و همچنین خانوارهای حمایتی و نیروهای مسلح از ۱۵ آبان در اولویت شارژ قرار گرفته‌اند. اعتبار گروه دارای ارقام سه تا شش برای ۲۵ آبان و گروه دارای ارقام هفت تا ۹ برای پنجم آذر پیش‌بینی شده است. اعتبار مرحله مهر نیز تا پایان آبان قابل استفاده خواهد بود.

معیارهای جدید حذف خانوارها از کالابرگ چیست؟

یکی از تغییرات مهم در شیوه اجرای طرح، ابلاغ شیوه‌نامه شناسایی و گروه‌بندی اقتصادی خانوارها در ۲۱ مهرماه است. بر اساس این شیوه‌نامه، خانوارها با توجه به مجموع درآمد و شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی در سه گروه با وسع اقتصادی بالا، متوسط و پایین قرار می‌گیرند.

در این روش، تنها درآمد ماهانه ملاک ارزیابی نیست و دارایی‌ها، میزان مصرف و برخی شاخص‌های فعالیت اقتصادی نیز در تعیین وضعیت مالی خانوارها نقش دارند.

بر اساس ضوابط اعلام‌شده، موارد زیر در شناسایی خانوارهای دارای وسع اقتصادی بالا مؤثر هستند:

• مجموع ارزش روز زمین‌های دارای کاربری مسکونی بیش از ۵۰ میلیارد تومان

• ارزش هر واحد مسکونی بیش از ۷۵ میلیارد تومان

• ارزش هر قطعه زمین فاقد کاربری یا دارای کاربری غیرمسکونی بیش از ۷۵ میلیارد تومان

• مجموع ارزش خودروهای سواری و وانت دوکابین با پلاک شخصی بیش از ۷.۵ میلیارد تومان

• قرار گرفتن در میان پنج درصد خانوارهای دارای بیشترین مصرف انرژی

• قرار گرفتن در پنج درصد دارندگان بالاترین ارزش دارایی در بازار سرمایه

• قرار گرفتن در میان ۲.۵ درصد خانوارهای دارای بالاترین مانده تسهیلات بانکی

• داشتن کارت بازرگانی فعال

• حضور نداشتن در کشور برای بیش از ۱۸۳ روز در طول یک سال

اطلاعات مربوط به حقوق و دستمزد، درآمد مشاغل، اجاره‌بها، سود سپرده‌های بانکی، سود سهام و دارایی‌هایی مانند املاک، خودرو و اوراق بهادار نیز در فرایند ارزیابی وضعیت اقتصادی خانوارها بررسی می‌شود.

در این فرایند، وضعیت مالکیت و اجاره‌نشینی نیز اهمیت دارد. ملاک تشخیص مستأجر بودن، اطلاعات ثبت‌شده در سامانه ملی املاک و اسکان است. همچنین سکونت در خانه متعلق به شخص دیگر بدون پرداخت اجاره‌بها به معنای مستأجر بودن نیست و خانواری که مالک یک واحد مسکونی است، حتی اگر در خانه دیگری اجاره‌نشین باشد، همچنان مالک محسوب می‌شود.

سقف درآمدی خانوارها و حذف یک میلیون مشمول

در کنار معیارهای دارایی‌محور، یعقوب اندایش، معاون رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، از سقف‌های درآمدی جدید برای سنجش استطاعت مالی خانوارها خبر داده است.

بر اساس توضیحات او، سقف درآمدی برای خانوارهای یک تا سه نفره کمتر از ۲۰ میلیون تومان و برای خانوار چهار نفره ۲۷ میلیون تومان در نظر گرفته شده است. به ازای هر عضو اضافه نیز هفت میلیون تومان به این سقف افزوده می‌شود.

به گفته اندایش، ارزیابی توان مالی خانوارها با بررسی مجموع درآمد، تراکنش‌های بانکی، میزان خرید و مالکیت خودرو و املاک انجام می‌شود. او برای توضیح این معیارها مثال زده است که یک خانوار سه‌نفره با سه خودرو یا سه ملک، حتی با در نظر گرفتن تعداد اعضای خانوار، مشمول دریافت کالابرگ نخواهد بود.

معاون وزیر همچنین اعلام کرده است که در مرحله نخست، یک میلیون خانوار از فهرست مشمولان حذف می‌شوند. با این حال، او تأکید کرده جزئیات معیارهای جدید قرار است به‌صورت رسمی اعلام شود؛ بنابراین سقف‌های درآمدی مطرح‌شده در اظهارات او را نباید بدون انتشار جزئیات نهایی، معادل تمام ضوابط قطعی و لازم‌الاجرای طرح دانست.

خانوارهای حذف‌شده چگونه اعتراض کنند؟

برای خانوارهایی که اعتبار کالابرگ آن‌ها شارژ نشده یا نسبت به وضعیت مشمولیت خود اعتراض دارند، امکان درخواست بازبینی پیش‌بینی شده است.

سرپرست خانوار باید با سیم‌کارتی که به نام خودش ثبت شده، کد دستوری اعلام‌شده را شماره‌گیری کند. در صورت احراز نشدن تداوم مشمولیت، یک کد ۱۲ رقمی دریافت می‌کند که با استفاده از آن و کد ملی می‌تواند وارد سامانه حمایت شود، پرسشنامه خوداظهاری را تکمیل کند و درخواست بازبینی ثبت کند.

پس از ثبت درخواست، کد رهگیری برای پیگیری نتیجه در اختیار متقاضی قرار می‌گیرد. زمان ثبت اعتراض نیز بر اساس رقم پایانی کد ملی مرحله‌بندی شده است:

• ارقام پایانی صفر، یک و دو: از ۱۵ آبان

• ارقام پایانی سه تا شش: از ۲۵ آبان

• ارقام پایانی هفت تا ۹: از پنجم آذر

مسئولان تأکید کرده‌اند خانوارها پیش از موعد تعیین‌شده برای گروه خود اقدام نکنند؛ زیرا ممکن است وضعیت آن‌ها هنوز نهایی نشده باشد.

ثبت اعتراض از طریق سامانه حمایت و مسیرهای رسمی انجام می‌شود و مراجعه حضوری به ادارات برای این منظور پذیرفته نیست. همچنین پیام‌رسان‌های داخلی بله و روبیکا در فرایند راهنمایی و ثبت درخواست همکاری دارند.

مسئولان هشدار داده‌اند هیچ پیامکی حاوی لینک برای ثبت‌نام یا پیگیری کالابرگ ارسال نمی‌شود و پیامک‌های ناشناس با این عنوان می‌توانند زمینه کلاهبرداری باشند. به گفته یعقوب اندایش، بررسی اعتراض‌ها ممکن است دست‌کم یک ماه زمان ببرد و هدف وزارتخانه، تعیین تکلیف پرونده‌ها تا ۱۵ دی‌ماه است. در صورت تأیید اعتراض، امکان بازگشت خانوار به فهرست مشمولان وجود دارد.

ایراد دیوان محاسبات به حذف خانوارها

تغییر فهرست مشمولان کالابرگ با واکنش دیوان محاسبات نیز روبه‌رو شده است. این نهاد با استناد به جدول شماره ۱۴ قانون بودجه سال ۱۴۰۵ اعلام کرده است که مبلغ ۹۹۶ هزار میلیارد تومان با عنوان «کالابرگ الکترونیک بابت یکپارچه‌سازی نرخ ارز در سال ۱۴۰۴» برای اجرای این طرح پیش‌بینی شده، اما در احکام بودجه سنواتی، حکم مشخصی درباره آزمون وسع یا حذف مشمولان وجود ندارد.

از نگاه دیوان محاسبات، آیین‌نامه‌های اجرایی مواد ۲۸ و ۷۳ قانون برنامه هفتم که به آزمون وسع مربوط می‌شوند، ناظر بر موضوعات بیمه‌ای هستند و نمی‌توان آن‌ها را مبنای حذف خانوارها از فهرست کالابرگ قرار داد.

این نهاد حذف برخی مشمولان صرفاً با تشخیص وزارت تعاون و بر اساس شاخص‌های اعلام‌شده را فاقد مجوز قانونی ارزیابی کرده و بررسی مبانی حذف، صحت شناسایی خانوارها و عملکرد دستگاه‌های مسئول را در دستور کار نظارتی قرار داده است.

البته این موضع به معنای صدور حکم قطعی قضایی یا توقف اجرای حذف‌ها نیست، اما نشان می‌دهد نحوه تغییر فهرست مشمولان با پرسش‌های حقوقی و بودجه‌ای مواجه شده است.

بدهی ۷۰ هزار میلیارد تومانی به فروشگاه‌ها

یکی دیگر از چالش‌های اجرای طرح کالابرگ، تسویه مطالبات فروشگاه‌های طرف قرارداد است. شرکت فناوری اطلاعات رفاه ایرانیان، مجری طرح، اعلام کرده پرداخت مطالبات فروشندگان به تأمین منابع مالی و واریز اعتبار از سوی دستگاه‌های مسئول وابسته است.

هادی کاشف، مدیرعامل شرکت فارا، درباره آخرین وضعیت تسویه حساب‌ها گفته است حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان در روزهای ۱۴ و ۱۶ آبان به حساب فروشگاه‌داران واریز شده و حدود ۷۰ هزار میلیارد تومان دیگر باقی مانده است.

به گفته او، مطالبات مربوط به خریدهای انجام‌شده تا پایان مهرماه به‌طور کامل پرداخت شده و بدهی باقی‌مانده مربوط به خریدهای آبان است. همچنین قرار است بانک مرکزی هر هفته ۱۵ هزار میلیارد تومان برای تسویه با فروشگاه‌داران اختصاص دهد.

اعتبار کالابرگ چقدر از هزینه خرید خانوار را پوشش می‌دهد؟

با وجود افزایش اعتبار برای بخشی از خانوارها، رشد قیمت مواد غذایی همچنان یکی از مسائل اصلی طرح است. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات در مهرماه ۱۴۰۵ به ۱۱۳.۴ درصد رسیده و برای نهمین ماه متوالی در محدوده سه‌رقمی باقی مانده است.

در همین دوره، قیمت روغن‌ها و چربی‌ها نسبت به مهر سال گذشته ۲۵۵.۷ درصد و قیمت شیر، پنیر و تخم‌مرغ ۱۵۴.۶ درصد افزایش داشته است.

محاسبات بر اساس متوسط قیمت‌های مرکز آمار و سرانه مصرف تعیین‌شده برای سبد کالابرگ نشان می‌دهد هزینه تهیه ۱۱ قلم کالای پایه برای هر نفر در مهرماه از پنج میلیون و ۶۹۲ هزار تومان فراتر رفته است. هزینه همین سبد برای یک خانوار سه‌نفره نیز بیش از ۱۷ میلیون تومان برآورد می‌شود.

در مقابل، اعتبار یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی تنها حدود ۲۶ درصد هزینه این سبد و اعتبار یک میلیون تومانی حدود ۱۷.۶ درصد آن را پوشش می‌دهد.

همچنین هزینه تأمین همین سبد ۱۱ قلمی در مهرماه نسبت به دی‌ماه ۱۴۰۴، نخستین ماه اجرای پرداخت اعتبار، حدود ۶۸.۳ درصد افزایش یافته است. به این ترتیب، حتی افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار نیز نتوانسته سهم حمایت دولت را به سطح پوشش هزینه‌ها در ابتدای اجرای طرح بازگرداند.

در مجموع، کالابرگ ۱۴۰۵ با چالش‌هایی فراتر از افزایش مبلغ اعتبار روبه‌روست. از یک سو دولت به دنبال هدفمندتر کردن توزیع منابع حمایتی است و از سوی دیگر، شفافیت معیارهای شناسایی، امکان اعتراض خانوارهای حذف‌شده، مبنای قانونی تغییر فهرست مشمولان و تسویه مطالبات فروشگاه‌ها همچنان از مسائل مهم این طرح محسوب می‌شوند.