«بنزین نیست، ذخیره کنید!»؛ هشدار جنجالی معاون پزشکیان و اعتراض مردم به کمبود سوخت

اظهارات اخیر سقاب اصفهانی درباره وضعیت تأمین بنزین، بار دیگر موضوع ناترازی سوخت و نحوه مدیریت مصرف را به یکی از محورهای بحث عمومی تبدیل کرده است. معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان بهینه‌سازی در گفت‌وگوهای مختلف اعلام کرده است که مردم دیگر نمی‌توانند مانند گذشته به کارت‌های سوخت جایگاه‌ها اتکا کنند و باید برای سفرهای خود از قبل برنامه‌ریزی داشته باشند.

او با اشاره به اینکه سهمیه اول بنزین تا سه ماه امکان ذخیره‌سازی دارد، از مردم خواسته است پیش از سفر، سوخت موردنیاز خود را در کارت شخصی ذخیره کنند. سقاب اصفهانی همچنین با بیان اینکه «واقعاً مشکل تأمین داریم»، هشدار داده است که ادامه شیوه قبلی عرضه ممکن است به خاموش شدن برخی جایگاه‌های سوخت منجر شود.

این اظهارات هم‌زمان با اجرای محدودیت استفاده از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها در ۱۱ استان، از جمله هرمزگان، سیستان و بلوچستان و کرمان مطرح شده است. به گزارش رویداد۲۴، این محدودیت‌ها علاوه بر واکنش‌های انتقادی، در برخی مناطق جنوبی به اعتراض‌های میدانی و مسدود شدن مسیرهای ارتباطی نیز منجر شده است.

سقاب اصفهانی تأکید کرده است که رانندگان می‌توانند با سهمیه موجود در کارت شخصی خود به نقاط مختلف کشور سفر کنند، اما با جمع‌آوری کارت‌های جایگزین در برخی استان‌ها، لازم است مسافت و میزان مصرف سوخت را از پیش محاسبه کنند. به این ترتیب، امکان تغییر مسیر یا توقف‌های پیش‌بینی‌نشده در طول سفر برای رانندگان محدودتر خواهد شد.

این رویکرد که با هدف مدیریت مصرف و مقابله با ناترازی عرضه و تقاضا دنبال می‌شود، از سوی شماری از شهروندان به‌عنوان محدودیت در آزادی مصرف و تحمیل برنامه‌ریزی اجباری تعبیر شده است. گزارش رویداد۲۴ نیز تأکید دارد که این تصمیم‌ها نگرانی درباره دسترسی روزمره به سوخت و سفرهای بین‌شهری را افزایش داده است.

آمار مصرف بنزین و میزان ناترازی چقدر است؟

بر اساس آخرین آمار رسمی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی که در گزارش رویداد۲۴ به آن اشاره شده، میانگین مصرف روزانه بنزین کشور تا پایان مهرماه ۱۴۰۵ حدود ۱۳۳ میلیون لیتر بوده است. در روزهای ابتدایی آبان، این رقم اندکی کاهش یافته و رشد سالانه مصرف که پیش‌تر حدود ۶ درصد گزارش می‌شد، متوقف شده و در برخی دوره‌ها منفی بوده است.

با این حال، میزان مصرف در شهریورماه به ۱۴۴ میلیون لیتر در روز نیز رسیده بود. تولید داخلی بنزین معمولاً بین ۱۱۲ تا ۱۳۵ میلیون لیتر در روز نوسان دارد و ناترازی روزانه حدود ۱۰ تا ۱۴ میلیون لیتر برآورد می‌شود؛ کسری‌ای که از طریق واردات یا برداشت از ذخایر جبران می‌شود.

تهران به‌تنهایی روزانه حدود ۲۰ میلیون لیتر بنزین مصرف می‌کند و پس از آن استان‌های فارس، خراسان رضوی و اصفهان در رده‌های بعدی مصرف قرار دارند.

گزارش رویداد۲۴ با استناد به این ارقام، فشار بر شبکه تأمین سوخت را واقعی ارزیابی می‌کند و محدودیت‌های اخیر را در ارتباط با همین ناترازی می‌داند. در این گزارش همچنین به تأثیر تشدید محاصره اقتصادی بر دشوارتر شدن تأمین بنزین اشاره شده است.

یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده در این گزارش، مصرف بالای خودروهای داخلی است. طبق داده‌های ارائه‌شده، متوسط مصرف این خودروها بیش از ۱۲ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ در حالی که استاندارد جهانی حدود ۴.۵ لیتر اعلام شده است. کاهش سهم گاز طبیعی فشرده (CNG) در سبد سوخت کشور نیز از دیگر عوامل افزایش فشار بر مصرف بنزین عنوان شده است.

اعتراض رانندگان در بندرعباس به محدودیت کارت سوخت

محدودیت دسترسی به کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها در جنوب کشور با اعتراض‌هایی همراه شده است. بر اساس گزارش رویداد۲۴، شامگاه ۲۲ آبان ۱۴۰۵ گروهی از شهروندان در محدوده جایگاه سوخت آفتاب درخشان، واقع در منطقه رجایی بندرعباس، با پارک خودروهای خود مسیر مواصلاتی را مسدود کردند.

معترضان از طولانی شدن صف‌های سوخت، ناکافی بودن سهمیه‌ها و بلاتکلیفی در روند عرضه بنزین انتقاد داشتند. پیش از این نیز رانندگان خطوط مسافربری، از جمله مسیر میناب ـ بندرعباس، نسبت به نبود بنزین آزاد اعتراض کرده بودند.

در گزارش رویداد۲۴ تأکید شده است که شرایط جغرافیایی و اقتصادی مناطق جنوبی، از جمله گرمای هوا، فاصله‌های طولانی میان شهرها و وابستگی بیشتر به حمل‌ونقل، حساسیت ساکنان این مناطق را نسبت به اختلال در تأمین سوخت افزایش می‌دهد.

به ارزیابی نویسنده گزارش، این اعتراض‌ها ممکن است به مناطق دیگر نیز گسترش پیدا کند؛ زیرا اختلال محسوس در دسترسی به سوخت می‌تواند به مسئله‌ای فراگیر تبدیل شود و پیامدهای اجتماعی و امنیتی داشته باشد.

محدودیت کارت جایگاه‌ها چه تأثیری بر بازار غیررسمی دارد؟

یکی دیگر از نگرانی‌های مطرح‌شده در گزارش، احتمال گسترش فعالیت‌های غیررسمی در بازار سوخت است. با محدود شدن کارت‌های جایگاه و افزایش اتکا به سهمیه کارت‌های شخصی، زمینه برای خریدوفروش سهمیه، قاچاق کارت سوخت و عرضه غیررسمی بنزین فراهم‌تر می‌شود.

در این گزارش همچنین به احتمال افزایش خرید خودروهای ارزان‌قیمت با هدف استفاده از سهمیه سوخت اشاره شده است؛ پدیده‌ای که در شرایط کمبود و محدودیت می‌تواند انگیزه‌های اقتصادی تازه‌ای ایجاد کند.

از نگاه نویسنده، گسترش این فعالیت‌ها علاوه بر افزایش فساد اقتصادی، ممکن است یارانه سوخت را از هدف اصلی خود منحرف کند و فشار بیشتری بر خانوارهای متوسط و کم‌درآمد وارد آورد. افرادی که شغلشان به جابه‌جایی وابسته است یا امکان ذخیره و مدیریت مصرف سوخت را ندارند، در چنین شرایطی آسیب‌پذیرتر خواهند بود.

در مقابل، کسانی که به شبکه‌های غیررسمی خریدوفروش سوخت دسترسی دارند، ممکن است از این وضعیت منتفع شوند. گزارش رویداد۲۴ این روند را عاملی برای افزایش نابرابری و کاهش اعتماد عمومی به سیاست‌های رسمی می‌داند.

انتقاد از مواضع متفاوت نمایندگان درباره بحران بنزین

بخش دیگری از گزارش رویداد۲۴ به واکنش نمایندگان مجلس به اظهارات سقاب اصفهانی اختصاص دارد. نویسنده گزارش معتقد است برخی نمایندگان که پیش‌تر نسبت به اختلال در صف‌های بنزین و معطلی رانندگان واکنش‌های تندی نشان می‌دادند، در برابر اظهارات اخیر معاون رئیس‌جمهور موضع‌گیری مشابهی نداشته‌اند.

در این زمینه، از مالک شریعتی نام برده شده است؛ نماینده‌ای که پیش‌تر درباره معطلی مردم در جایگاه‌های سوخت، عملکرد وزارت نفت و ضرورت برکناری مدیران انتقادهایی مطرح کرده و حتی نسبت به احتمال تکرار حوادث دی‌ماه هشدار داده بود.

نویسنده گزارش این تفاوت در واکنش‌ها را نشانه‌ای از نظارت گزینشی می‌داند و این پرسش را مطرح می‌کند که آیا حساسیت نمایندگان به مشکلات سوخت بر اساس اهمیت مسئله شکل می‌گیرد یا جایگاه سیاسی فردی که درباره آن اظهارنظر کرده است.

به اعتقاد نویسنده، چنین رویکردی می‌تواند اعتماد عمومی به نظارت پارلمانی را تضعیف کند و این تصور را به وجود آورد که مسئله سوخت به ابزاری برای رقابت‌های سیاسی تبدیل شده است.

آینده تأمین بنزین؛ مردم باید خود را برای کمبود آماده کنند؟

ناترازی بنزین در ایران دلایل مختلفی دارد که در گزارش رویداد۲۴ به مصرف بالای خودروهای داخلی، کاهش سهم CNG، قاچاق سوخت، محدودیت‌های تولید و تحریم‌ها اشاره شده است. با این حال، نویسنده گزارش معتقد است نحوه اطلاع‌رسانی و اجرای سیاست‌های جدید نیز در افزایش نگرانی‌های عمومی نقش دارد.

اعلام عمومی مشکل تأمین بنزین، جمع‌آوری تدریجی کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها بدون اطلاع‌رسانی کافی و توصیه به ذخیره سهمیه برای سه ماه آینده، از جمله اقداماتی هستند که به اعتقاد نویسنده می‌توانند به جای کاهش نگرانی‌ها، بر آن‌ها بیفزایند.

در این گزارش تأکید شده است که اگر هدف دولت مدیریت مصرف و مقابله با قاچاق سوخت است، سیاست‌های جدید باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که به گسترش بازار سیاه منجر نشوند. شفاف‌سازی آمار واقعی تولید و مصرف، ارائه برنامه مشخص برای افزایش عرضه، بهبود کیفیت ناوگان خودروها، توسعه سوخت‌های جایگزین و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر از جمله راهکارهای مطرح‌شده در این زمینه هستند.

نویسنده در پایان معتقد است بنزین در ایران صرفاً یک کالای مصرفی نیست و نحوه مدیریت تأمین و توزیع آن بر اعتماد عمومی به سیاست‌های اقتصادی نیز تأثیر می‌گذارد. به باور او، ادامه محدودیت‌ها بدون شفافیت و رعایت عدالت در دسترسی به سوخت، می‌تواند زمینه‌ساز تنش‌های بیشتر و گسترش فعالیت‌های غیررسمی شود.