عارف: با مردم درباره کمبود گاز صادقانه صحبت کنیم
معاون اول رئیس‌جمهور، اطلاع‌رسانی ناکافی درباره تصمیمات سوختی را علت شکل‌گیری صف‌های اخیر پمپ‌بنزین‌های تهران دانست و هم‌زمان خواستار گفت‌وگوی صادقانه با مردم درباره کمبود گاز شد. اظهارات او در شرایطی مطرح شده که تغییر شیوه استفاده از کارت‌های جایگاه، نگرانی‌های مصرف‌کنندگان و برنامه کاهش مصرف زمستانی، موضوع انرژی را بار دیگر به یکی از مسائل مهم زندگی روزمره تبدیل کرده است.
به گزارش پنجره به نقل از شرق، محمدرضا عارف در جلسه کارگروه ماده ۸، بر ضرورت توضیح تصمیمات اقتصادی برای مردم تأکید کرد و گفت شهروندان باید پیش و پس از تصمیم‌گیری، از اهداف اقدامات دولت آگاه شوند. او درباره صف‌های اخیر جایگاه‌های سوخت تهران نیز توضیح داد که مردم به اندازه کافی در جریان تصمیمات قرار نگرفته بودند.
عارف در بخش دیگری از سخنانش، کمبود گاز را به ناترازی‌های انباشته سال‌های گذشته و خسارت‌های ناشی از جنگ مرتبط دانست و از ضرورت صرفه‌جویی برای حفظ پایداری شبکه در فصل سرما سخن گفت. این دو محور، اگرچه در یک جلسه مطرح شده‌اند، به مسائل متفاوتی مربوط می‌شوند: چگونگی اجرای تغییرات در عرضه بنزین و مدیریت تقاضای گاز در ماه‌های سرد.
توضیح دولت درباره صف‌ها؛ اطلاع‌رسانی پیش از اجرا اهمیت دارد
به گفته معاون اول رئیس‌جمهور، صف‌های اخیر پمپ‌بنزین‌های تهران در شرایطی شکل گرفت که اهداف تصمیمات به‌خوبی برای مردم تشریح نشده بود. این توضیح، نقش ارتباط دولت با مصرف‌کننده را به بخشی از مسئله مدیریت سوخت تبدیل می‌کند.
با این حال، نسبت‌دادن صف‌ها به اطلاع‌رسانی ناکافی، موضع عارف در این جلسه است. برای بررسی کامل علت طولانی‌شدن انتظار در جایگاه‌ها، اطلاعات عملیاتی دیگری نیز لازم است؛ از تعداد جایگاه‌ها و نازل‌های فعال تا زمان هر تراکنش و حجم مراجعه در ساعت‌های مختلف.
بنابراین، توضیح معاون اول رئیس‌جمهور را نباید جایگزین گزارش فنی درباره عملکرد جایگاه‌ها دانست. این دو نوع گزارش می‌توانند یکدیگر را تکمیل کنند: یکی درباره نحوه آگاه‌سازی مردم و دیگری درباره آنچه در فرایند سوخت‌گیری اتفاق افتاده است.
در تهران، شناسه‌دارکردن کارت جایگاه مطرح است
برای فهم زمینه صف‌ها، باید تغییرات مربوط به کارت‌های سوخت را دقیق‌تر تفکیک کرد. کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در نشست خبری سوم آبان توضیح داده بود که طرح شناسه‌دارکردن سوخت‌گیری با کارت آزاد جایگاه، به‌صورت آزمایشی در تهران اجرا شده است.
او هدف این اقدام را افزایش امکان شناسایی دریافت‌کننده سوخت و رصد دفعات و میزان برداشت عنوان کرده بود. ویس‌کرمی همچنین تأکید کرده بود که برای تهران برنامه حذف کارت‌های اضطراری وجود ندارد و سوخت‌گیری در پایتخت با طرح شناسه‌دارکردن کارت جایگاه دنبال می‌شود.
این توضیح اهمیت دارد؛ زیرا «شناسه‌دارکردن استفاده از کارت جایگاه» و «جمع‌آوری کارت اضطراری» یک اقدام واحد نیستند. انتقال خبر اجرای طرح در استان‌های دیگر به تهران، بدون توجه به این تفاوت، می‌تواند برداشت نادرستی درباره نحوه دسترسی شهروندان به بنزین ایجاد کند.
دولت هدف طرح را مقابله با قاچاق اعلام کرده است
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در پنجم آبان، شناسه‌دارکردن مرحله‌ای کارت‌های جایگاه را یکی از اقدامات مقابله با قاچاق سوخت معرفی کرد. او با اشاره به محدودیت‌های واردات بنزین گفت دولت باید منابع در دسترس و تولید داخلی را مدیریت کند.
به گفته مهاجرانی، شناسایی و شناسه‌دارکردن کارت‌های جایگاه در شهرها و جایگاه‌های مختلف به‌تدریج انجام می‌شود. او همچنین از کاهش مصرف و بهبود وضعیت تأمین ذخایر سخن گفته بود؛ اظهاراتی که گزارش دولت از نتیجه اقدامات محسوب می‌شود و ارزیابی مستقل آن به داده‌های تکمیلی نیاز دارد.
از منظر اجرایی، روشن‌بودن هدف یک طرح، تمام پرسش‌های مصرف‌کننده را پاسخ نمی‌دهد. راننده علاوه بر دانستن دلیل اجرای تغییر، نیاز دارد بداند در جایگاه چه مراحلی را طی کند، چه اطلاعاتی لازم است و اگر فرایند با مشکل روبه‌رو شد، از چه مسیری موضوع را پیگیری کند.
طرح ۱۱ استان را نباید به تمام کشور تعمیم داد
مدیرعامل شرکت ملی پخش در توضیحات دیگری، از اجرای محدودیت کارت‌های اضطراری و انتقال لایه سوم سهمیه به کارت‌های شخصی در ۱۱ استان خبر داده بود. طبق این گزارش، طرح ابتدا در کرمان اجرا شد و سپس به استان‌های دیگر گسترش یافت.
استان‌های هرمزگان، یزد، آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، خراسان شمالی، خراسان رضوی، اردبیل و کردستان، در کنار کرمان، سیستان‌وبلوچستان و خراسان جنوبی در فهرست اعلام‌شده قرار داشتند.
ویس‌کرمی هدف این برنامه را مدیریت مصرف، کاهش برداشت‌های غیرمتعارف و تسهیل سوخت‌گیری اعلام کرد. با این حال، اظهارنظر درباره نتیجه اجرای آن باید به همان محدوده و دوره‌ای مربوط باشد که داده‌هایش ارائه شده است. موفقیت اعلام‌شده در یک استان، به‌تنهایی عملکرد همه مناطق را ثابت نمی‌کند و وجود صف در یک شهر نیز لزوماً توضیح یکسانی برای سراسر کشور ندارد.
مسافران و خودروهای عبوری چه جایگاهی در برنامه دارند؟
یکی از پرسش‌های مهم درباره تغییر شیوه عرضه، وضعیت افرادی است که در محل اجرای طرح ساکن نیستند. راننده عبوری ممکن است از جزئیات محلی اطلاع نداشته باشد یا هنگام مراجعه به یک جایگاه، با رویه‌ای متفاوت از شهر خود روبه‌رو شود.
در گزارش پنجم آبان خبرگزاری صداوسیما، ویس‌کرمی از مدیران مناطق مشمول خواسته بود امکان سوخت‌گیری خودروهای غیربومی و مسافران را بدون اختلال فراهم کنند. در این گزارش، اطلاع‌رسانی درباره جایگاه‌های منتخب و پیش‌بینی تمهیدات اجرایی، از الزامات طرح معرفی شده بود.
این موضوع، وجه عملی تأکید عارف بر اطلاع‌رسانی را نشان می‌دهد. مصرف‌کننده باید پیش از مواجهه با محدودیت، بداند چه جایگزینی در اختیار دارد. انتشار نام طرح یا هدف کلی آن کافی نیست؛ اطلاعات باید برای فردی که در مسیر سفر یا مراجعه روزانه به جایگاه است، قابل‌استفاده باشد.
تکذیب خبر کارت سوخت خودروهای فرسوده
هم‌زمان با تغییرات اجرایی، خبرهایی درباره غیرفعال‌شدن کارت سوخت خودروهای بالای ۲۵ سال و موتورسیکلت‌های بالای ۱۰ سال منتشر شد. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی در اطلاعیه‌ای در هفتم آبان، این ادعا را رد کرد.
این شرکت از شهروندان خواست خبرهای مربوط به کارت هوشمند سوخت و نحوه عرضه فرآورده‌ها را از مراجع رسمی دنبال کنند. موضوع اطلاعیه، فعال‌بودن کارت‌های گروه‌های یادشده بود؛ بنابراین، نباید آن را به معنای توضیح درباره تمام جنبه‌های سهمیه، نرخ یا شیوه استفاده از کارت جایگاه تلقی کرد.
این نمونه نشان می‌دهد یک تکذیب دقیق نیز باید در همان محدوده موضوعی خوانده شود. همان‌طور که خبر محدودیت در چند استان را نمی‌توان سراسری دانست، رد یک شایعه نیز به معنای رد تمام تغییرات اجرایی نیست. تفکیک این موضوعات، از شکل‌گیری ابهام تازه جلوگیری می‌کند.
محور دوم جلسه؛ کمبود گاز و پایداری شبکه
در بخش مربوط به گاز، عارف خواستار توضیح صریح وضعیت برای مردم شد. به گزارش ایرنا از ریاست‌جمهوری، او ناترازی‌های سال‌های گذشته و خسارت‌های جنگ را از زمینه‌های کمبود معرفی کرد و گفت حفظ پایداری شبکه در فصل سرما به مدیریت مصرف نیاز دارد.
تفاوت این موضوع با بنزین باید در گزارش‌ها حفظ شود. صحبت درباره کمبود گاز، به‌تنهایی توضیح فنی صف‌های پمپ‌بنزین نیست؛ همان‌طور که تغییر کارت‌های سوخت نیز بیانگر وضعیت شبکه گازرسانی نیست. هر حوزه، اطلاعات و برنامه اجرایی مشخص خود را دارد.
عارف همچنین بر هزینه‌های قطع شبکه گاز تأکید کرد. پیام این بخش از سخنان او، درخواست همراهی برای کاهش مصرف بود؛ اما ارزیابی میزان کمبود و اثر اقدامات پیش‌بینی‌شده، نیازمند داده‌های تخصصی شرکت ملی گاز و گزارش‌های دوره‌ای از عملکرد شبکه است.
هدف کاهش روزانه ۳۰ میلیون مترمکعب مصرف
در گزارش ارائه‌شده به جلسه، کاهش روزانه ۲۵ میلیون مترمکعب مصرف گاز در بخش خانگی و پنج میلیون مترمکعب در بخش‌های تجاری، آموزشی، گردشگری، کشاورزی و صنایع غیرعمده هدف‌گذاری شده است. مجموع این دو بخش، هدف کاهش روزانه ۳۰ میلیون مترمکعب را نشان می‌دهد.
این رقم، هدف برنامه است و نباید آن را کاهش محقق‌شده معرفی کرد. برای سنجش میزان تحقق، باید زمان شروع، دوره ارزیابی و مبنای مقایسه روشن باشد. دمای هوا و تعداد روزهای سرد نیز می‌توانند مقایسه مصرف دو دوره را تحت تأثیر قرار دهند.
از نظر گزارش‌دهی، انتشار مصرف واقعی در کنار شرایط آب‌وهوایی، تصویر مفیدتری از نتیجه برنامه ارائه می‌کند. تنها اعلام کاهش یک عدد، بدون مشخص‌بودن مبنا، برای تشخیص سهم تغییر رفتار یا اقدامات اجرایی کافی نیست. این پرسش‌ها به معنای رد هدف نیست؛ به نحوه سنجش آن مربوط است.
هشدار درباره گاز پرمصرف‌ها؛ جزئیات چه می‌گوید؟
معاون اول رئیس‌جمهور در همین جلسه هشدار داد قیمت گاز مصرف‌کنندگانی که الگوی مصرف را رعایت نکنند افزایش خواهد یافت. این اظهارنظر، جهت‌گیری اعلام‌شده دولت درباره مشترکان پرمصرف را نشان می‌دهد، اما متن منتشرشده از جلسه، جدول تعرفه تازه یا محاسبه مشخصی برای قبض خانوارها ارائه نمی‌کند.
در نتیجه، از این سخنان نمی‌توان مبلغ دقیق افزایش هزینه هر مشترک را استخراج کرد. برای چنین محاسبه‌ای، اطلاع از الگوی مصرف قابل‌اعمال، دوره قبض و تعرفه‌های اجرایی لازم است.
همچنین نباید هشدار درباره گروه پرمصرف را بدون توضیح به افزایش یکسان هزینه همه مشترکان تبدیل کرد. موضوع خبر، رعایت‌نکردن الگوی مصرف است. جزئیات اجرایی باید مشخص کند چه کسانی مشمول‌اند و مصرف‌کننده چگونه می‌تواند پیش از دریافت قبض، وضعیت خود را تشخیص دهد.
برآورد شرکت ملی گاز از دوره اوج مصرف
در گزارشی دیگر، سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز، از پیش‌بینی ناترازی حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعبی در دوره اوج مصرف زمستانی سخن گفته است. این برآورد به وضعیت اوج مصرف مربوط است و نباید به‌عنوان میزان ثابت کمبود در تمام روزهای سال نقل شود.
او همچنین کاهش دمای محیط گرم‌شده را از راهکارهای مدیریت تقاضا معرفی کرده و گفته بود کاهش یک درجه‌ای در شرایط اوج مصرف، می‌تواند حدود ۲۵ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی روزانه ایجاد کند. این عدد، برآورد اعلام‌شده مقام مسئول در مقیاس شبکه است، نه میزان کاهش مصرف یک خانوار.
کنار هم گذاشتن این ارقام نشان می‌دهد چرا دولت بر مصرف زمستانی تمرکز کرده است؛ اما نباید هدف کاهش مصرف جلسه دولت را تمام راه‌حل ناترازی معرفی کرد. ابعاد برآوردشده مسئله، ضرورت بررسی هم‌زمان تأمین، زیرساخت و مصرف را نیز مطرح می‌کند.
اصلاح تدریجی، به چه اطلاعاتی نیاز دارد؟
عارف در جلسه کارگروه، راهبرد رئیس‌جمهور را حرکت تدریجی و ارزیابی هر مرحله پیش از ورود به مرحله بعد توصیف کرد. چنین رویکردی، از منظر تحلیلی، زمانی قابل‌سنجش می‌شود که نتیجه مراحل نیز منتشر شود.
برای مثال، اگر هدف یک تغییر، کاهش برداشت غیرمتعارف است، باید شاخص مربوط به همان برداشت گزارش شود. اگر هدف، کوتاه‌شدن صف است، مدت انتظار و وضعیت جایگاه‌ها اهمیت دارد. در برنامه گاز نیز باید روشن باشد کاهش مصرف چگونه سنجیده می‌شود و هر بخش چه سهمی دارد.
این موارد، پیشنهادهایی برای ارزیابی برنامه‌اند و نباید به‌عنوان تعهداتی که در جلسه رسماً پذیرفته شده معرفی شوند. اهمیت آن‌ها در تبدیل عبارت کلی «ارزیابی عملکرد» به پرسش‌هایی است که پاسخشان را می‌توان در گزارش‌های بعدی دنبال کرد.
وعده حمایت معیشتی؛ فاصله اعلام هدف تا گزارش هزینه‌کرد
عارف در بخش دیگری از سخنانش تأکید کرده است منابع آزادشده از اصلاحات ساختاری باید صرف معیشت مردم، به‌ویژه گروه‌های آسیب‌پذیر شود. این موضع، هدف اعلام‌شده دولت برای استفاده از منابع است؛ تحقق آن به سازوکار تخصیص و اجرا وابسته خواهد بود.
از منظر گزارش‌گری اقتصادی، پیگیری این وعده به اطلاعاتی مانند میزان منابع حاصل، دوره وصول و محل هزینه‌کرد نیاز دارد. بدون این تفکیک، نمی‌توان دانست چه مقدار درآمد پیش‌بینی شده و چه مقدار واقعاً در اختیار برنامه‌های حمایتی قرار گرفته است.
درباره صف‌های بنزین و مصرف گاز نیز همین تمایز اهمیت دارد: توضیح علت، اعلام هدف و گزارش نتیجه، سه مرحله متفاوت‌اند. سخنان عارف بر ضرورت همراه‌کردن مردم تأکید می‌کند؛ پاسخ عملی به این تأکید، انتشار اطلاعات روشن درباره تصمیم‌ها، راه دسترسی به خدمات و نتیجه اجرای برنامه‌ها خواهد بود.