دلیل اصلی قطع اینترنت مشخص شد

گزارشی از تسنیم به بررسی علل و زمینه‌های تصمیم اخیر برای محدودسازی دسترسی به اینترنت پرداخته است. بر پایه این گزارش، این اقدام در پی یک چرخش ناگهانی در برخی تجمعات اخیر صورت گرفت.

به نوشته تسنیم، در هفته‌های گذشته و در پی نوسانات بازار ارز، اعتراضات مسالمت‌آمیزی از سوی برخی بازاریان در تهران و چند شهر دیگر برگزار شد. همزمان، فراخوانی از خارج از کشور برای تجمع در روزهای پنج‌شنبه ۱۸ و جمعه ۱۹ دی‌ماه منتشر شد. در نگاه نخست، این فراخوان نیز ادامه اعتراضات صنفی به نظر می‌رسید، اما به سرعت مشخص شد که ماهیت رویدادها به کلی تغییر کرده است.

در ساعات اولیه شامگاه پنج‌شنبه، سطح خشونت به‌طور بی‌سابقه‌ای افزایش یافت. بر اساس این گزارش، تیم‌های تروریستی وارد عمل شده و با پنهان شدن میان مردم عادی، به سمت شهروندان بی‌گناه، نیروهای امنیتی، اماکن عمومی مانند مساجد و بیمارستان‌ها و حتی وسایل نقلیه امدادی مانند آمبولانس و خودروهای آتشنشانی شلیک کردند. این اقدامات فضایی از رعب و وحشت ایجاد کرد. خسارات گزارش شده گسترده بود؛ به طوری که تنها به ناوگان آتشنشانی تهران، خسارتی بالغ بر ۸۰۰ میلیارد تومان (معادل نابودی ۲۴ خودروی آتشنشانی) وارد آمد.

در مواجهه با این وضعیت بحرانی و برای جلوگیری از هماهنگی بیشتر عوامل تروریستی، مقامات امنیتی کشور در همان شب، بین ساعات ۹:۳۰ تا ۱۰ شب، اقدام به محدودسازی کامل دسترسی به اینترنت کردند. این تصمیم سریع و قاطع با هدف مهار آشوب، حفظ جان شهروندان و خنثی کردن شبکه ارتباطی اغتشاشگران و تیم‌های تروریستی اتخاذ شد.

پس از این تصمیم، پرسشی کلیدی در فضای تحلیلی مطرح شد: نسبت این اقدام با استانداردهای مدیریت بحران در سطح بین‌المللی چیست و آیا سایر کشورها نیز در مواجهه با تهدیدات مشابه، رویکردی یکسان دارند؟

در پاسخ به این پرسش، گزارش تسنیم اشاره می‌کند که محدودسازی یا قطع اینترنت در شرایط بحران امنیتی حاد، شورش‌های مسلحانه یا حملات تروریستی، سابقه‌ای قابل توجه در سطح جهان دارد و توسط کشورهای مختلف، از جمله دموکراسی‌های غربی، به عنوان یک ابزار اضطراری برای حفظ نظم و امنیت ملی به کار گرفته شده است. این گزارش به نمونه‌هایی مستند از اقدامات کشورهای دیگر اشاره کرده است:

ایالات متحده آمریکا؛ محدودسازی پلتفرمی و اقدامات منطقه‌ای

نمونه‌های متعددی از محدودسازی‌های هدفمند توسط دولت آمریکا وجود دارد که نشان می‌دهد کنترل فضای مجازی در شرایط اضطراری یک اولویت امنیتی است.

• پس از رویداد ۶ ژانویه ۲۰۲۱ (هجوم به کنگره): در جریان این اعتراضات، شبکه‌های اجتماعی بزرگی مانند توییتر (اکنون X)، فیس‌بوک و یوتیوب، حساب‌های شخصی دونالد ترامپ و بسیاری از حامیانش را به دلیل «تحریک به خشونت» به صورت موقت یا دائم مسدود کردند. این یک محدودسازی گسترده و هماهنگ در دسترسی به میدان‌های عمومی گفت‌وگوی دیجیتال بود.

• پس از کشته شدن جورج فلوید (۲۰۲۰): در جریان اعتراضات گسترده، گزارش‌هایی وجود دارد که مقامات محلی در برخی شهرها و ایالات، از اختیارات ویژه استفاده کرده و دستور کاهش عمدی سرعت اینترنت موبایل یا قطع سرویس در مناطق خاص را برای جلوگیری از سازماندهی معترضان صادر کردند.

• چارچوب قانونی: در آمریکا، قوانینی مانند «ماده ۷۰۶ قانون ارتباطات» (Communications Act) به رئیس‌جمهور اختیار می‌دهد در صورت تشخیص تهدید علیه امنیت ملی، کنترل کامل یا تعطیلی تأسیسات ارتباطی را در دست بگیرد. نهادهای امنیتی مانند آژانس امنیت سایبری و امنیت زیرساخت (CISA) نیز مأموریت حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی ارتباطی را بر عهده دارند.

بریتانیا: مسدودسازی قانونی پلتفرم‌ها و کنترل محتوا

بریتانیا نیز از ابزارهای قانونی برای کنترل فضای آنلاین در مواقع ضروری استفاده می‌کند.

• قانون امنیت آنلاین ۲۰۲۳ (Online Safety Act): این قانون به نهاد ناظر (Ofcom) و دولت اختیار می‌دهد در صورت سرپیچی شرکت‌های فناوری یا در شرایط ناآرامی‌های شهری، دسترسی به سرویس‌های دیجیتال را مسدود کنند.

• قانون قدرت‌های تحقیقاتی (Investigatory Powers Act): طی ناآرامی‌ها، مقامات پلیس و نهادهای امنیتی می‌توانند به‌طور قانونی درخواست مسدود کردن یا کاهش شدید سرعت دسترسی به پیام‌رسان‌ها و پلتفرم‌های اجتماعی خاص را از اپراتورهای تلفن همراه داشته باشند.

• پس از حوادث تروریستی: نهادهای امنیتی بریتانیا قدرت قانونی برای مختل کردن ارتباطات عاملان، حذف محتوای افراطی و مسدود کردن کانال‌های تبلیغاتی تروریست‌ها را دارند.

فرانسه: اختیار قانونی صریح برای قطع منطقه‌ای اینترنت

فرانسه یکی از صریح‌ترین رویکردها را در اروپا دارد.

• بر اساس قوانین این کشور، مقامات امنیتی و پلیس در مواقع تهدید جدی نظم عمومی (مانند شورش‌های خشونت‌آمیز یا تهدیدات تروریستی) می‌توانند به اپراتورهای تلفن همراه دستور قطع سرویس اینترنت موبایل و حتی دسترسی به پیام‌رسان‌های خاص را در مناطق جغرافیایی مشخص و برای مدت محدودی صادر کنند.

• در جریان شورش‌های گسترده سال ۲۰۲۳، دولت فرانسه به طور رسمی اعلام کرد در صورت لزوم، دسترسی به شبکه‌های اجتماعی و بخش‌هایی از اینترنت را محدود خواهد کرد. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، در این رابطه تأکید کرد: «وقتی اوضاع از کنترل خارج می‌شود، باید ابزارهای ارتباطی را تنظیم یا مسدود کنیم.»

در سطح اتحادیه اروپا نیز «قانون خدمات دیجیتال» (DSA) یک مکانیسم واکنش سریع به بحران طراحی کرده که به کمیسیون اروپا اجازه می‌دهد در شرایط اضطراری، اقدامات ویژه‌ای برای محدود کردن دسترسی به پلتفرم‌های تهدیدکننده صلح عمومی اعمال کند.

نمونه‌های فوق نشان می‌دهد اتخاذ تدابیر اضطراری برای کنترل فضای مجازی در لحظات بحرانی، امری منحصر به ایران نیست. گزارش تسنیم در نهایت نتیجه می‌گیرد که «تجربه ایران در مواجهه با حمله تروریستی اخیر و اقدامات مشابه کشورهای دیگر ثابت می‌کند که در شرایطی که تروریست‌ها از فضای مجازی و فضای دیجیتال برای هماهنگی، تبلیغات و تشدید خشونت استفاده می‌کنند، محدودسازی موقت اینترنت می‌تواند یک اقدام ضروری، مسئولانه و پیشگیرانه باشد.» هدف نهایی از این اقدام، نه محدود کردن آزادی‌های مشروع، بلکه مختل کردن توطئه دشمن، محافظت از اموال عمومی و حفظ جان بی‌گناهان عنوان شده است.