قرص‌های روزانه GLP-۱ و امید تازه برای درمان دیابت

دارویی که سال‌ها جان بیماران مبتلا به دیابت کنترل‌نشده را نجات داده است، به‌آرامی از شکل تزریقی به قرص تغییر می‌کند؛ تغییری که می‌تواند درمان این بیماری و همچنین این پرسش را که چه کسانی به آن دسترسی دارند، از اساس دگرگون کند. این جابه‌جایی می‌تواند بر درمان چاقی نیز اثر بگذارد؛ وضعیتی که زمانی به پرخوری و تنبلی نسبت داده می‌شد و امروز به‌عنوان یک اختلال متابولیک شناخته می‌شود.

درمان با آگونیست‌های گیرنده GLP-1 (پپتید شبه‌گلوکاگون ۱) تازه نیست. نخستین داروی تأییدشده سازمان غذا و داروی آمریکا، اگزاناتید، در سال ۲۰۰۵ به بازار آمد و پس از آن لیراگلوتاید در سال ۲۰۰۹ عرضه شد که جایگزینی انقلابی برای انسولین به شمار می‌رفت. با این حال بازار تا همین اواخر در اختیار تزریق‌های هفتگی مانند اوزمپیک و وگووی (سمه‌گلوتاید) و مونجارو (تیرزپاتاید) بود؛ داروهایی که در کاهش وزن هم موفق نشان داده‌اند.

اکنون قرص‌های خوراکی روزانه GLP-1 به‌عنوان گزینه‌ای تازه مطرح شده‌اند، به‌ویژه برای کشورهای جنوب جهانی که با بار سنگین دیابت روبه‌رو هستند. قرص روزانه همان دارو می‌تواند دسترسی را ارزان‌تر کند و وابستگی به زنجیره سرد را که تزریق‌های GLP-1 و انسولین به آن نیاز دارند و تأمین آن در اقتصادهای نوظهور دشوارتر است، کاهش دهد.

چرا این تغییر اهمیت دارد

بر پایه آمارها، یک نفر از هر ۹ فرد ۲۰ تا ۷۹ ساله در جهان با دیابت زندگی می‌کند و یک نفر از هر هشت نفر در جهان چاق است. تزریق‌های GLP-1 قیمت بالایی دارند و بیمه‌ها اغلب آن‌ها را دارویی انتخابی می‌دانند و هزینه‌شان را پوشش نمی‌دهند. در آمریکا هزینه یک ماه دوز مونجاروی شرکت الای لیلی حدود ۵۰۰ دلار است؛ در بریتانیا حدود ۱۹۹ پوند (۲۶۴ دلار)؛ و در عربستان سعودی ۱۲۶۱ ریال (۳۳۶ دلار). در هند این برند به‌صورت داخلی تولید می‌شود و با ۱۴٬۷۶۶ روپیه (۱۵۷ دلار) عرضه می‌شود. در پاکستان مونجاروی وارداتی ۲۲۰ هزار روپیه (۷۲۳ دلار) قیمت دارد، در حالی که تیرزپاتاید تولید داخلی شرکت گتز فارما ۱۷ هزار روپیه (۶۱ دلار) است. قرص‌ها معمولاً یک بار در روز مصرف می‌شوند، در حالی که تزریق‌ها هفته‌ای یک بار انجام می‌شود.

پاکستان بالاترین شیوع دیابت در جهان را دارد و ۳۱.۴ درصد جمعیت آن با این بیماری زندگی می‌کنند. پس از آن جزایر مارشال با ۲۵.۷ درصد و کویت با ۲۵.۶ درصد قرار دارند. ساموآ ۲۵.۴ درصد، قطر ۲۴.۶ درصد، کیریباتی ۲۴.۶ درصد، عربستان سعودی ۲۳.۱ درصد، پلی‌نزی فرانسه ۲۲.۸ درصد، مصر ۲۲.۴ درصد و بحرین ۲۲.۱ درصد در رده‌های بعدی هستند.

برای بسیاری از کشورهای جنوب جهانی، قیمت نسبتاً مناسب قرص‌های GLP-1 – که سمه‌گلوتاید خوراکی تولید داخلی آن برای یک دوره ۳۰ روزه حدود ۱۸ دلار است – می‌تواند دسترسی بیماران دیابتی و چاق را آسان‌تر کند، نیاز به یخچال را از میان بردارد و توزیع در مناطق روستایی را ساده‌تر سازد.

روایت پزشکان از پاکستان تا قطر

زاکر علوی، متخصص غدد در کراچی پاکستان، نزدیک به ۳۰ سال است بیماران مبتلا به دیابت و چاقی را درمان می‌کند. او می‌گوید پاکستان سرزمین تضادهاست: از یک سو سوءتغذیه کودکان، کم‌وزنی و کوتاهی قد، و از سوی دیگر چاقی کودکان و بزرگسالان. به گفته او، بخشی از چاقی بزرگسالان و کودکان را می‌توان به مادران سوءتغذیه‌ای و نوزادان کم‌وزن و نارس مرتبط دانست.

پاکستان سرزمین تضادهاست. از یک سو سوءتغذیه کودکان، کم‌وزنی و کوتاهی قد داریم و از سوی دیگر چاقی کودکان و بزرگسالان. و شگفت‌آور اینکه دست‌کم بخشی از چاقی بزرگسالان و کودکان را می‌توان به مادری سوءتغذیه‌ای و نوزادی کم‌وزن و نارس مرتبط دانست. — زاکر علوی

پزشکان می‌گویند سوءتغذیه در دوران بارداری می‌تواند به کم‌وزنی هنگام تولد منجر شود و نوزادانی که کوچک به دنیا می‌آیند و در ماه‌های نخست به‌سرعت وزن می‌گیرند، بیشتر در معرض خطر چاقی در کودکی قرار دارند.

علوی می‌گوید داروهای GLP-1، چه تزریقی و چه خوراکی، مدیریت دیابت نوع ۲ و چاقی را دگرگون کرده‌اند. این داروها نه‌تنها به بیماران دیابت نوع ۲ در کنترل وزن کمک می‌کنند، بلکه می‌توانند به افراد غیردیابتی مبتلا به چاقی نیز یاری برسانند و نتایج قلبی و کلیوی، بیماری کبد، آپنه انسدادی خواب و آرتروز را بهبود دهند. به گفته او، این داروها زمانی که کاهش وزن یا کنترل قند یا هر دو اهمیت دارد، قابل استفاده‌اند.

رَیاض ملک، استاد پزشکی در دانشکده پزشکی ویل کورنل قطر و مشاور ارشد مرکز پزشکی حمد در دوحه، نیز همین دیدگاه را تأیید می‌کند. او با اشاره به پژوهش‌های این حوزه می‌گوید بررسی‌ها نشان داده برای درمان دیابت باید دست‌کم حدود ۱۵ کیلوگرم وزن کم کرد. با فراگیرتر شدن شکل قرصی داروهای GLP-1، درمان دیابت برای شمار بیشتری از مردم به همیشه نزدیک‌تر شده است.

کشف GLP-1؛ از هورمون روده تا انقلابی درمانی

ینس یول هولست یکی از دانشمندان محوری انقلاب GLP-1 است؛ همان کشفی که به میلیون‌ها نفر در جهان راهی برای زندگی با دیابت داد و به کسانی که با چاقی دست‌وپنجه نرم می‌کنند فرصت بازیافتن بدنشان را بخشید. او استاد، پزشک و فیزیولوژیست است، در کپنهاگ زندگی می‌کند و کار خود را در دهه ۱۹۷۰ با هورمون‌های روده آغاز کرد.

هولست به الجزیره گفت در آن زمان پژوهشگران به دنبال این بودند که چه چیزی ترشح انسولین را تنظیم می‌کند؛ پرسشی که از مشاهده بیمارانی برخاسته بود که قند خونشان به‌شکل غیرطبیعی پایین می‌افتاد. به گفته او، بررسی هیپوگلیسمی واکنشی پس از برخی عمل‌های جراحی مانند جراحی چاقی نشان داد مولکول GLP چگونه کار می‌کند. در نهایت تیم او دریافت این مولکول نه‌تنها در ترشح انسولین نقش دارد، بلکه به تنظیم اشتها و مقدار غذای دریافتی هم کمک می‌کند.

روز بزرگ واقعاً زمانی بود که توانستیم این پپتید جدید را به افراد مبتلا به دیابت برسانیم و ببینیم چه اتفاقی می‌افتد. از آن لحظه به بعد می‌دانستیم که واقعاً به چیز بزرگی دست پیدا کرده‌ایم. — ینس یول هولست

پژوهش هولست و همکارانش به دارویی انجامید که امروز سمه‌گلوتاید نامیده می‌شود و راه را برای داروی دیگری به نام تیرزپاتاید و داروی سومی به نام رتاتروتاید هموار کرد که هم‌اکنون در مرحله کارآزمایی است و عرضه احتمالی آن سال ۲۰۲۷ اعلام شده است. الای لیلی و نوو نوردیسک، دو تولیدکننده اصلی، پیش‌بینی می‌کنند بازار GLP-1 از ۸۰ میلیارد دلار در سال به ۱۳۵ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ برسد.

چاقی به‌تنهایی در سال ۲۰۲۴ عامل ۳.۷ میلیون مرگ در جهان بود. سازمان جهانی بهداشت در دسامبر ۲۰۲۵ راهنمایی‌هایی منتشر کرد که در آن داروهای GLP-1 به‌عنوان درمان بلندمدت چاقی توصیه شده‌اند؛ وضعیتی که بیش از یک میلیارد نفر در جهان را درگیر کرده است. هولست می‌گوید وقتی روشن شد این دارو درمانی بسیار خوب برای دیابت است، آشکار بود که میلیون‌ها نفر می‌توانند از آن سود ببرند، زیرا بخش بزرگی از جمعیت جهان به تنظیم وزن بدن علاقه‌مند است. او به برآورد سال ۲۰۱۶ سازمان جهانی بهداشت اشاره می‌کند که ۳۹ درصد بزرگسالان جهان اضافه‌وزن بودند؛ برآوردی که این سازمان در سال ۲۰۲۴ آن را به ۴۵ درصد بازنگری کرد.

قرص‌ها چگونه کار می‌کنند و چه کسانی بیشتر سود می‌برند

داروهای تزریقی GLP-1، به‌ویژه تیرزپاتاید و سمه‌گلوتاید، همچنان مؤثرترین درمان‌ها هستند، چون قوی‌ترین شواهد را برای کاهش وزن بلندمدت و فواید قلبی‌عروقی دارند. روده انسان هنگام غذا خوردن هورمونی به نام GLP-1 ترشح می‌کند که با بالا رفتن قند خون به لوزالمعده دستور ترشح انسولین می‌دهد. هورمون روده‌ای دیگری به نام GIP نیز هنگام غذا خوردن آزاد می‌شود و مانند GLP-1 همین نقش را دارد. GLP-1 همچنین سرعت خروج غذا از معده را کند می‌کند و به احساس سیری کمک می‌رساند. داروهای GLP-1 بنابراین اثر این هورمون را تقلید می‌کنند تا قند خون را پایین بیاورند و اشتها را کاهش دهند.

سمه‌گلوتاید، به‌عنوان یک داروی GLP-1، تنها روی یک گیرنده اثر می‌گذارد و تیرزپاتاید هم GLP و هم GIP است و روی دو گیرنده کار می‌کند؛ تفاوتی که به گفته کارشناسان مانند افزودن یک مسیر روان‌تر به یک تقاطع پرترافیک است و باعث می‌شود اندام‌ها و سلول‌ها به شیوه‌ای که باید کار کنند بازگردند.

قرص‌های خوراکی GLP-1 راحتی مصرف را بدون از دست دادن بخش زیادی از اثر کاهش وزن وعده می‌دهند، اما با یک مانع بزرگ روبه‌رو هستند: معده. برخلاف تزریق که دارو را مستقیم به بدن می‌رساند، سمه‌گلوتاید خوراکی باید از گوارش جان سالم به در ببرد تا بخش کوچکی از آن جذب شود؛ به همین دلیل باید با معده خالی و با دوز بالاتر مصرف شود. داروهای خوراکی تازه‌تر مانند اورفورگلیپرون برای عبور از این محدودیت طراحی شده‌اند و بدون روزه‌داری مصرف می‌شوند. با این حال به گفته کارشناسان، هنوز کارآزمایی‌های مستقیم اندکی برای مقایسه قرص با تزریق وجود دارد.

بیشترین سود احتمالاً به مردم کشورهایی می‌رسد که هم‌اکنون سنگین‌ترین بار دیابت را در جهان حمل می‌کنند. اگر نسخه‌های آینده به شکل قرص عرضه شوند و قیمت‌ها پس از پایان دوره ثبت اختراع کاهش یابد، اثر آن در جنوب آسیا و خاورمیانه می‌تواند بسیار بزرگ باشد. ملک می‌گوید واقعی شدن داروی خوراکی هفته‌ای یک بار چندان دور نیست و هم‌زمان تلاش‌هایی برای ساخت نسخه‌هایی با اثر طولانی‌تر در جریان است؛ دوزهایی که شاید ماهی یک بار کافی باشند.

به گفته ملک، آنچه داروهای GLP-1 را کارآمد می‌کند توانایی آن‌ها در تقلید کاری است که بدن به‌طور طبیعی انجام می‌دهد.

راه هوشمندانه درمان این است که همان کاری را بکنی که بدن انسان انجام می‌دهد. و این کار زندگی مردم را دگرگون می‌کند. — رَیاض ملک

این گزارش صرفا جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جای مشاوره با پزشک متخصص را نمی‌گیرد.