احتمال اعمال اینترنت طبقاتی قوت گرفت!
یک کارشناس حوزه فناوری با هشدار جدی نسبت به تحولات اخیر زیرساخت اینترنت کشور میگوید، زیرساختی که در قطعی گسترده اخیر به کار گرفته شد، امکان اعمال دائمی «اینترنت طبقاتی» و کنترل بسیار دقیق دسترسیها را به صورت عملی فراهم کرده است. به گفته او، شفافیتی وجود ندارد و آینده فضای مجازی در هالهای از ابهام قرار دارد.
اختلالهای گسترده اخیر در دسترسی به اینترنت و شیوه اعمال محدودیت، پرسشهای جدی درباره آینده فضای مجازی ایران ایجاد کرده است. میلاد نوری، برنامهنویس و کارشناس حوزه اینترنت، در گفتوگویی با «انتخاب» به تحلیل این رویداد و پیامدهای خطرناک آن پرداخت.
از فیلترینگ سایتها تا قطع کامل شبکه: یک تحول خطرناک
نوری با مرور تاریخی روشهای محدودسازی اینترنت توضیح داد: «در سالهای دور برای ایجاد محدودیت بر شبکه اینترنت سایتها فیلتر میشدند اما به تدریج و با استفاده از فیلترشکنها این ابزار کارایی خود را از دست داد. بعدتر اینترنت بینالمللی قطع میشد اما شبکه داخلی وصل بود و سرورهای اینترنت وجود داشتند و باز هم کاربران به سختی میتوانستند با استفاده از ویپیانهایی تونل بزنند و متصل شوند؛ مانند شرایطی که در سال ۹۸ داشتیم اما اتفاقی که اینبار رخ داد آن بود که شبکه اینترنت به طور کلی قطع شد و همه از جمله اینترنتهای خانگی، اینترنت سیمکارت سفیدها و همه و همه قطع شدند. پیشتر بسیاری از اپها و سایتها فیلتر میشدند تا حدی که شاید بشود گفت ۳۰ تا ۴۰ درصد فضای اینترنت کشور مسدود میشد اما اینبار پیشفرض مسدود شد. یعنی بهجای مسدودسازی موردیِ سرویسها، شبکه بهصورت پیشفرض مسدود (Default Deny) بود و فقط مسیرها و مقصدهایی که از قبل بهصورت صریح مجاز شده بودند امکان عبور پیدا کردند.»
وی با تاکید بر اهمیت این تغییر رویکرد فنی هشدار داد: «این وضعیت زنگ خطری است که نشان میدهد زیرساخت شبکه بهسمتی رفته که امکان اعمال دائمیِ سیاستهای Allowlist و اینترنت طبقاتی نه در حد تصمیم، بلکه بهصورت عملی و فنی فراهم شده است.»
اختلال حتی برای خدمات داخلی و ناپایداری عمدی شبکه
این کارشناس با اشاره به روزهای اول اختلال گفت که حتی بانکها و تاکسیهای اینترنتی دچار مشکل شدند، زیرا به ارتباطات بینالمللی وابسته هستند. او این را نشانهای خطرناک خواند: «حالا فرض کنیم اگر مثلا در مقطعی دیگر بخواهند اینترنت را قطع کنند، طوری میتوانند این کار را انجام دهند که بخشهای مورد نظر دچار اختلال نشوند. چنین شرایطی خطر قطعکردنهای پیاپی اینترنت را به دنبال دارد.»
نوری با اشاره به گزارشهای متناقض از وضعیت اتصال و تجربیات متفاوت کاربران، دلیل این ناپایداری را چنین تشریح کرد: «اکنون هم چون شفافیتی در کار نیست نمیشود به دقت گفت که در آینده سطح و شکل اینترنت چگونه میشود... این قطع و وصلشدنها به دلیل آپدیتشدن مدامِ قوانین شبکه است. یعنی تغییر مداوم Ruleها (قوانین کنترلی) در لایههای مختلف شبکه و مسیریابی که باعث رفتارهای ناپایدار، اتصالهای مقطعی و تجربههای متناقض برای کاربران میشود.» وی علت این آشفتگی را «بیتدبیری» در اعمال محدودیتهای گسترده و سپس تلاش برای بازگرداندن خدمات دانست.
اینترنت طبقاتی: دسترسی بر اساس «نیاز» و «هویت»
این کارشناس حوزه تکنولوژی به صراحت از احتمال قوی اجرای اینترنت طبقاتی سخن گفت و توضیح داد: «اینترنت طبقاتی یعنی آنکه به افراد حقیقی یا حقوقی بر اساس نیازشان دسترسی به اینترنت داده میشود. مثلا تشخیص میدهند که خبرگزاریها نیاز به تلگرام دارند و بعد از احراز هویت به آنها ویپیانهایی میدهند که بتوانند به تلگرام متصل شوند یا دسترسی آنها از طریق IPهای ثبتشده و مسیرهای مجاز در سطح اپراتور باز میشود و عملاً سایر ترافیکها بهصورت پیشفرض مسدود باقی میمانند.»
راه گریز مردم: استارلینک و سیمکارت خارجی
نوری در پایان به پدیده استارلینک و جستجوی کاربران برای راههای فرعی دسترسی اشاره کرد و گفت: «وقتی در رخدادهای پیش از این اینترنت قطع میشد، هیچ راه ارتباطیای وجود نداشت اما حالا که پیشفرض اینترنت مسدود و حتی خطوط تلفن همراه و پیامکها هم قطع شد، دیدیم که بعضا اخباری مخابره میشد. این شرایط نشان میدهد که استارلینک تا حدی جای خود را در ایران باز کرده است.» او اضافه کرد مردم به هر قیمتی، از خرید سیمکارت خارجی تا استفاده از استارلینک، سعی در دسترسی دارند و جرمانگاری مانع آنان نمیشود. به باور او، پیشرفت فناوری ماهوارهای مانند سرویس Direct to Cell در آینده، سیاستهای محدودسازی را با چالش بزرگتری روبرو خواهد کرد، چرا که «سیاستهای محدودسازی ارتباطات با واقعیتهای فنی و نیازهای اجتماعی کاربران در تعارض قرار گرفتهاند و در آینده نیز این شکاف عمیقتر خواهد شد.»
جمعبندی و چشمانداز:
تحلیل این کارشناس، تصویری نگرانکننده از آینده اینترنت در ایران ترسیم میکند: زیرساختی که اکنون آزمایش و تقویت شده، امکان کنترل بیسابقه و توزیع دسترسی بر مبنای طبقهبندیهای اداری را فراهم میآورد. در این میان، فقدان شفافیت، ناپایداری عمدی شبکه و تلاش شهروندان برای دور زدن محدودیتها، نشان از عمق یک شکاف فنی-اجتماعی دارد که به سادگی قابل حل نیست.
