آمار تازه درباره حجاب در ایران؛ ۳۰ تا ۴۰ درصد زنان حجاب رسمی ندارند؟
اظهارات تازه عزتالله ضرغامی، رئیس پیشین صداوسیما و عضو شورای عالی فضای مجازی، درباره وضعیت حجاب زنان ایرانی بار دیگر بحث سیاستگذاری در حوزه پوشش را داغ کرده است. او با استناد به پژوهشهای دستگاههای حاکمیتی اعلام کرده که بین ۳۰ تا ۴۰ درصد زنان ایران حجاب رسمی و قانونی را رعایت نمیکنند؛ آماری که در گزارشهای پیشین مرکز پژوهشهای مجلس و پیمایشهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز ابعاد مختلفی از آن مورد توجه قرار گرفته بود.
بحث درباره وضعیت حجاب در ایران در سالهای اخیر از موضوعی صرفاً فرهنگی و مذهبی فراتر رفته و به یکی از مسائل مهم اجتماعی و سیاستگذاری تبدیل شده است. تغییر الگوی پوشش در بخشهایی از جامعه، اختلافنظر درباره حدود مداخله حکومت و نتایج پیمایشهای اجتماعی، بارها ضرورت بازنگری در شیوه مواجهه با این موضوع را مطرح کرده است.
اظهارات اخیر عزتالله ضرغامی نیز به دلیل آنکه به پژوهشهای دستگاههای حاکمیتی استناد دارد، مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت این اظهارات تنها به عدد اعلامشده محدود نمیشود؛ بلکه پرسشهایی درباره میزان همراهی جامعه با قوانین موجود و تفاوت میان اعتقاد شخصی به حجاب و پذیرش اجبار قانونی ایجاد میکند.
ضرغامی: ۳۰ تا ۴۰ درصد زنان ایرانی حجاب رسمی ندارند
عزتالله ضرغامی در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، با استناد به نتایج پژوهشهای دستگاههای حاکمیتی، اعلام کرده است که بین ۳۰ تا ۴۰ درصد زنان ایرانی فاقد حجاب رسمی و قانونی هستند.
او در بخش دیگری از پیام خود نوشته است که بر اساس همین پژوهشها، اکثریت غالب این زنان با تداوم نظام جمهوری اسلامی همراه با اصلاحات اقتصادی و اجتماعی موافق هستند.
ضرغامی در پایان پیام خود نیز تأکید کرده است: «کد ملی، مانند سرود ملی باید محترم باشد.»
این اظهارات از آن جهت مورد توجه قرار گرفته که آمار مربوط به وضعیت پوشش زنان را به پژوهشهای نهادهای رسمی نسبت میدهد؛ با این حال، جزئیات روش تحقیق، جامعه آماری، زمان اجرای پژوهش و نحوه تعریف «حجاب رسمی و قانونی» در پیام او منتشر نشده است.
۳۰ تا ۴۰ درصد زنان یعنی چند نفر؟
گزارش رویداد۲۴ برای نشان دادن ابعاد جمعیتی این آمار، آن را با جمعیت زنان بزرگسال کشور مقایسه کرده است.
در این محاسبه، با در نظر گرفتن حدود ۳۰ میلیون زن بزرگسال در کشور، سهم ۳۰ تا ۴۰ درصدی به معنای جمعیتی حدود ۹ تا ۱۲ میلیون نفر خواهد بود.
البته این رقم یک برآورد حاصل از اعمال درصد اعلامشده بر جمعیت تقریبی زنان بزرگسال است و نباید آن را آمار رسمی و مستقلی از تعداد زنان فاقد حجاب رسمی دانست.
نکته مهم دیگر این است که نمیتوان صرفاً بر اساس نوع پوشش زنان، درباره نگرش سیاسی، اجتماعی یا اعتقادات شخصی آنها نتیجهگیری کرد. برای بررسی این موضوعات به دادههای جداگانه و پیمایشهای معتبر نیاز است.
مرکز پژوهشهای مجلس و پیمایشهای رسمی درباره حجاب چه میگویند؟
اظهارات اخیر ضرغامی در شرایطی مطرح شده که موضوع تغییر الگوی پوشش زنان پیش از این نیز در پژوهشهای رسمی کشور مورد بررسی قرار گرفته بود.
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در مرداد ۱۳۹۷ گزارشی با عنوان «عوامل مؤثر بر اجرایی شدن سیاستهای حجاب و راهکارهای پیشرو» منتشر کرد. در این گزارش، تفاوت میان حجاب شرعی و حجاب عرفی و همچنین نگرش مردم به مداخله دولت در موضوع پوشش بررسی شده بود.
بر اساس نتایج این پژوهش:
-
حدود ۳۵ درصد افراد جامعه، حجاب شرعی را ارزشمند میدانستند.
-
حدود ۵۵ درصد زنان، حجاب عرفی را ارزشمند تلقی میکردند.
-
تنها ۳۵ تا ۴۵ درصد پاسخگویان با مداخله دولت در موضوع حجاب از طریق روشهایی مانند گشت ارشاد موافق بودند.
-
بیش از ۸۵ درصد افرادی که در این پژوهش در گروه بدحجابان قرار گرفته بودند، در دسته بدحجابان کمآسیب طبقهبندی شده بودند.
این گزارش همچنین تأکید میکرد که بخش قابلتوجهی از زنان، با وجود انتخاب پوششی متفاوت از تعریف رسمی، همچنان خود را محجبه میدانند.
نتایج پیمایش ملی ارزشها و نگرشهای ایرانیان در سال ۱۴۰۲
موضوع حجاب در موج چهارم پیمایش ملی ارزشها و نگرشهای ایرانیان نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
این پیمایش را دفتر طرحهای ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مستقر در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، در آبان ۱۴۰۲ انجام داد.
بر اساس اطلاعات رسمی منتشرشده از این پژوهشگاه، در این مطالعه با ۱۵ هزار و ۸۷۸ نفر از افراد ۱۵ سال به بالا در ۳۱ استان کشور، به روش تصادفی و از طریق مصاحبه حضوری گفتوگو شده است.
موضوعاتی مانند دینداری، ارزشهای خانوادگی، نگرشهای فرهنگی، آزادیهای اجتماعی و فرهنگی و امنیت اخلاقی و اجتماعی در این پیمایش بررسی شدهاند.
اهمیت این مطالعه در آن است که وضعیت حجاب را در کنار مجموعهای از تغییرات فرهنگی و اجتماعی جامعه بررسی میکند؛ هرچند برای استناد به درصدهای مشخص درباره پوشش یا مخالفت با اجبار، باید به جداول و نتایج تفصیلی همان پیمایش مراجعه کرد.
چرا تفاوت میان اعتقاد به حجاب و پذیرش حجاب اجباری مهم است؟
یکی از موضوعات محوری در بحث حجاب، تفاوت میان اعتقاد فردی به پوشش مذهبی و موافقت با الزام قانونی آن است.
ممکن است فردی حجاب را از نظر اعتقادی ارزشمند بداند، اما با برخورد انتظامی یا اجبار قانونی برای رعایت آن موافق نباشد. در مقابل، ممکن است فردی پوششی متفاوت انتخاب کند، اما این انتخاب لزوماً به معنای موضعگیری سیاسی یا مخالفت با تمام ارزشهای مذهبی نباشد.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در سال ۱۳۹۷ نیز به تفاوت میان ارزشمندی حجاب شرعی، حجاب عرفی و موافقت با مداخله دولت پرداخته بود.
این تفکیک برای سیاستگذاری اهمیت دارد؛ زیرا آمار مربوط به اعتقاد به حجاب، رفتار پوششی و موافقت با برخورد قانونی، سه شاخص متفاوت هستند و نمیتوان آنها را به جای یکدیگر به کار برد.
فرهاد فتحی: برخورد با میلیونها زن راهکار عملی نیست
فرهاد فتحی، روحانی فعال در شبکه اجتماعی ایکس، نیز در واکنش به آمار اعلامشده از سوی ضرغامی، درباره امکان اجرای سیاستهای سختگیرانه در برابر جمعیت گستردهای از زنان با پوشش متفاوت اظهارنظر کرده است.
او معتقد است برخورد گسترده با ۱۰ تا ۲۰ میلیون زن نه امکانپذیر است و نه میتواند نتیجه مطلوبی داشته باشد.
فتحی همچنین بر ضرورت انجام نظرسنجی دقیق ملی، شناخت نگرش واقعی جامعه و بازنگری در سیاستهای مرتبط با پوشش تأکید کرده است.
از نگاه او، تدوین مقررات بدون توجه به واقعیتهای اجتماعی میتواند به تصویب قوانینی منجر شود که اجرای آنها با دشواری روبهرو است.
آیا آمار جدید ضرغامی میتواند مبنای تغییر سیاستهای حجاب باشد؟
اظهارات اخیر ضرغامی بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که سیاستگذاری در حوزه پوشش تا چه اندازه با تغییرات اجتماعی جامعه هماهنگ است.
از یک سو، آمار اعلامشده از سوی او درباره ۳۰ تا ۴۰ درصد زنان فاقد حجاب رسمی، اهمیت بررسی دقیقتر وضعیت پوشش را نشان میدهد. از سوی دیگر، گزارشهای پیشین مرکز پژوهشهای مجلس و پیمایشهای ملی نیز بر وجود تفاوت میان نگرش مذهبی، انتخاب پوشش و پذیرش مداخله قانونی تأکید داشتهاند.
با این حال، برای تصمیمگیری درباره سیاستهای آینده، انتشار عمومی دادههای پژوهشهای جدید اهمیت زیادی دارد. مشخص بودن جامعه آماری، روش نمونهگیری، زمان اجرای تحقیق و تعریف دقیق شاخصهای مورد بررسی، امکان ارزیابی و مقایسه نتایج را فراهم میکند.
در نهایت، مسئله حجاب در ایران تنها به میزان رعایت یک الگوی پوشش محدود نمیشود؛ بلکه موضوعاتی مانند سبک زندگی، حقوق شهروندی، حدود مداخله دولت و رابطه میان قانون و عرف اجتماعی را نیز در بر میگیرد.
منابع: رویداد۲۴، اقتصادآنلاین، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.