راز بیداری چند دقیقه قبل از زنگ ساعت فاش شد / بدن ما یک ساعت شگفتانگیز درون خود دارد
ساعت را ۶:۳۰ تنظیم کردهاید، اما ساعت ۶:۲۵ دقیقه چشمهایتان باز میشود. نه صدای آلارمی، نه محرک بیرونی، فقط یک بیداری آرام و بیصدا. دانشمندان میگویند این اتفاق تصادفی نیست؛ این ساعت درونی شماست که زودتر از گوشی موبایل بیدارتان کرده است.
الهه جعفرزاده در گزارشی به پدیده جالبی پرداخته که برای بسیاری از ما رخ میدهد؛ بیدار شدن چند دقیقه پیش از به صدا درآمدن زنگ ساعت. این اتفاق که شاید آن را به شانس نسبت دهید، در واقع حاصل عملکرد دقیق ساعت زیستی بدن شماست.
هسته فوقکیاسماتیک؛ همان ساعت اصلی بدن
در عمق مغز شما، هسته فوقکیاسماتیک یا SCN مشغول کار است. این مجموعه کوچک از نورونها، ریتم شبانهروزی بدن را تنظیم میکند؛ همان چرخه ۲۴ ساعتی که بر خواب، دمای بدن، گرسنگی و حتی هضم غذا اثر میگذارد.
به همین سادگی است که بعضیها «صبحگاهی» میشوند، زود میخوابند و بدون دردسر بیدار میشوند و بعضیها «شبزندهدار» هستند و صبحها برای بلند شدن با دنیا میجنگند. این تفاوت ربطی به اراده ندارد، ربطی به ساعت زیستی متفاوت افراد دارد.
هورمونها قبل از زنگ ساعت بیدارباش میدهند
وقتی برنامه خواب، غذا و ورزش منظم باشد، ساعت زیستی یاد میگیرد دقیقاً چه زمانی باید فرمان بیداری صادر کند. این فرمان یک پاسخ هورمونی است به نام «پاسخ بیداری کورتیزول».
چند دقیقه قبل از به صدا درآمدن زنگ ساعت، در بدن شما رخ میدهد:
-
دمای بدن کمی بالا میرود
-
ملاتونین (همان هورمون خوابآلودگی) کاهش مییابد
-
کورتیزول افزایش پیدا میکند
بدن شما پیش از آنکه گوشی یا ساعت زنگ بزند، وارد حالت بیداری میشود. انگار یک «زنگ ساعت هورمونی» درون شما کوک شده است.
این نشانه سلامت است یا اختلال خواب؟
اینجا دو سناریو وجود دارد:
سناریوی خوب: قبل از زنگ ساعت بیدار میشوید و سرحال هستید. این یعنی ریتم شبانهروزی شما دقیق کار میکند و بدن و مغزتان کاملاً هماهنگاند.
سناریوی بد: زود بیدار میشوید اما خوابآلود و بیقرارید. اینجا احتمالاً کیفیت خواب شما پایین بوده و بدنتان فرصت بازیابی کامل را نداشته است.
دشمن خواب؛ همان دوست قدیمی، استرس!
استرس و اضطراب سطح کورتیزول را بالا میبرند؛ همان هورمونی که صبحها مسئول بیدار کردن شماست. وقتی کورتیزول شبها هم بالاست، خواب شما سبک و منقطع میشود. حتی هیجان مثبت برای یک رویداد مهم هم میتواند مغز را در حالت آمادهباش نگه دارد.
این بیداریهای زودهنگام گهگاه طبیعی است، اما اگر تکرار شوند، زنگ خطری برای سلامت خواب شما هستند.
چگونه بدون زنگ ساعت بیدار شویم؟
اجداد ما با طلوع خورشید از خواب بیدار میشدند و با غروب آن میخوابیدند. زندگی مدرن این ریتم طبیعی را به هم ریخته، اما هنوز میتوان بدن را دوباره آموزش داد:
۱. برنامه ثابت خواب؛ ۷ تا ۸ ساعت خواب منظم، حتی در روزهای تعطیل. بدن عادت میکند.
۲. پرهیز از محرکها؛ کافئین، الکل و وعدههای سنگین پیش از خواب را فراموش کنید.
۳. اتاق تاریک، بدون صفحهنمایش؛ نور آبی موبایل و تلویزیون دشمن ملاتونین است.
۴. نور طبیعی صبحگاهی؛ پنجره را باز کنید، چند دقیقه در معرض نور خورشید باشید. این قویترین پیام برای ساعت زیستی شماست.
اگر این عادات ساده را رعایت کنید، روزی میرسد که دیگر به زنگ ساعت نیاز ندارید. بدنتان خودش میداند کی وقت بیدار شدن است.
