زنگ خطر مغزی: خستگی مزمن و تمرکز ضعیف شما ناشی از یک ماده معدنی فراموششده
در دنیای پرشتاب امروز، نادیده گرفتن نشانههای ساده بدن میتواند به قیمت از دست رفتن کارایی شناختی تمام شود.
اهمیت تامین روزانه مقدار کافی کلسیم برای استحکام دندانها و استخوانها امری پذیرفته شده است، همانطور که تاثیر مثبت اسیدهای چرب امگا-۳ بر عملکرد شناختی مغز مورد تأیید همگان قرار دارد. با این حال، یک ریزمغذی اساسی، که کمتر مورد توجه قرار گرفته، تأثیرات چشمگیری بر سلامت کلی ما دارد. این ماده معدنی که تنها در دوزهای اندک روزانه مورد نیاز است، برای حفظ سلامت استخوانها، توانمندیهای دفاعی بدن و عملکرد مغز اهمیتی بسزا دارد؛ این عنصر حیاتی، مس است.
یک پژوهش اخیر که در نشریه معتبر Scientific Reports منتشر شد، پیوند مثبتی میان رژیم غذایی غنی از مس و بهبود عملکردهای ذهنی در گروه سنی بالاتر از شصت سال در ایالات متحده برقرار کرده است. اگرچه وضعیت هیپوکاپرمی (کمبود مس) به ندرت رخ میدهد، اما پتانسیل آن برای ایجاد ناتوانیهای جدی وجود دارد. بنابراین، اطمینان از دریافت کافی مس در برنامه غذایی روزانه، ضرورتی انکارناپذیر است. سؤال اصلی این است: نیاز روزانه ما به این عنصر چقدر است؟ علائم هشداردهنده کمبود آن کدامند؟ و چه منابع غذایی میتوانند سرشار از این ماده باشند؟
ضرورت دریافت مس برای عملکرد بدن
دکتر نایلا اسلم، پزشک عمومی در مجموعه “Central Health” لندن، بر این باور است: «مس یک ماده معدنی حیاتی و مهم است که اغلب مورد غفلت واقع میشود.» ما جهت تضمین عملکرد صحیح ارگانهای بدن به مقادیر محدودی از مس احتیاج داریم، اما سازوکار تولید آن در بدن وجود ندارد؛ لذا اکتساب آن صرفاً از طریق تغذیه میسر است.
مس نقشی محوری در فرآیند تولید انرژی درون سلولها، حفظ کارایی دستگاه ایمنی، فرایند خونسازی (تشکیل گلبولهای قرمز)، سنتز کلاژن و تقویت ساختار استخوانی و همچنین رشد بهینه مغز ایفا میکند.
مس و آهن در مسیر ساخت گلبولهای سرخ با یکدیگر مرتبط هستند. در واقع، آهن برای بهرهبرداری مؤثر توسط بدن نیازمند حضور مس است. در شرایطی که ذخایر مس بدن کافی نباشد، فرآیند جذب و استفاده از آهن مختل شده و این وضعیت میتواند به کمخونی دامن بزند. این اختلال ریشه در پروتئینی مسی به نام «سرولوپلاسمین» دارد که آهن را به «ترانسفرین» (حامل آهن در گردش خون) متصل میکند. بدن ما توانایی خارقالعادهای در مدیریت تعادل ظریف بین مس و آهن دارد.
بر اساس دستورالعملهای تغذیهای بریتانیا، نیاز روزانه ۱.۲ میلیگرم مس تعیین شده است که معمولاً با یک الگوی غذایی متعادل به سادگی تأمین میگردد. کمبود مس به تنهایی عارضه نادر و تشخیص آن چالشبرانگیز است، زیرا علائم آن بسیار کلی و مشابه بسیاری از بیماریهای دیگر بروز میکنند؛ با این وجود، برخی فاکتورها و شرایط خاص، ریسک این کمبود را افزایش میدهند.
عوامل مؤثر بر کاهش سطح مس در بدن
کلیر تورنتون-وود، کارشناس تغذیه، به شایعترین سناریوهای کمبود مس اشاره میکند: «یکی از شایعترین مواردی که کمبود مس در آن مشاهده میشود، در بیمارانی است که تحت عملهای جراحی گوارشی مانند بایپس معده یا گاسترکتومی قرار گرفتهاند.» دلیل این امر آن است که تقریباً ۳۰ تا ۴۰ درصد از مس موجود در غذا در طول مسیر دستگاه گوارش، به ویژه در بخش ابتدایی روده کوچک (دئودنوم)، جذب میشود. پس از برخی جراحیهای کاهش وزن، مسیر غذا از دئودنوم منحرف شده و جذب مس به شکلی قابل توجه کاهش مییابد.
افرادی که به بیماریهای مزمن مانند سلیاک یا بیماری التهابی روده (IBD) مبتلا هستند، به دلیل آسیبدیدگی یا التهاب مخاط روده کوچک، در جذب مواد مغذی دچار مشکل شده و ممکن است با کمبود مس مواجه شوند.
مصرف بیش از حد روی (زینک) که معمولاً از طریق مکملها رخ میدهد، یکی دیگر از عوامل کاهش جذب مس است. روی برای سلامت پوست و سیستم دفاعی بدن ضروری است؛ دستورالعملهای بریتانیا مصرف ۹.۵ میلیگرم برای مردان و ۷ میلیگرم برای زنان را توصیه میکنند. اما مصرف افراطی روی میتواند منجر به کمبود مس شود، زیرا این دو ماده در فرآیند جذب در روده با یکدیگر رقابت میکنند. خوشبختانه، این حالت کمتر رایج است، زیرا بیشتر مکملهای در دسترس عموم حاوی ۱۰ تا ۱۵ میلیگرم روی هستند و تنها مکملهای با دوز بالا که برای مدت طولانی مصرف شوند، میتوانند مشکلساز باشند.
کمبود مس میتواند منشأ ژنتیکی نیز داشته باشد؛ بیماری نادر منکز نمونهای از آن است. این اختلال به نقص در ژن ATP۷A که مسئول انتقال مس در ساختار بدن است، بازمیگردد. نتیجه این نقص، عدم دریافت کافی مس توسط مغز و سایر بخشها، و تجمع آن در کلیهها و روده کوچک است. افراد مبتلا به منکز، سطح مس خون پایینی دارند که میتواند منجر به عوارض جدی عصبی شود.
شناسایی نشانههای کمبود مس
علائم کمبود مس ممکن است به راحتی با نشانههای سایر بیماریها اشتباه گرفته شوند، اما موارد زیر از جمله شایعترین بروز آن هستند:
خستگی مزمن: در سیستم خدمات درمانی بریتانیا (NHS)، معمولاً آزمایش اختصاصی مس تجویز نمیشود. اما اگر پس از جراحی معده، وجود عوامل خطر دیگر، یا تغییر در مصرف مکملها همچنان احساس خستگی مفرط دارید، پزشک ممکن است آزمایش مس را مد نظر قرار دهد. مطالعات صورت گرفته بر روی حیوانات نشان داده است که کمبود مس میتواند به کمخونی منجر شود، زیرا مس در فرآیند بهرهبرداری از آهن نقش حیاتی دارد.
حس سوزنسوزن شدن یا کرختی اندامها: کمبود مس میتواند تظاهرات عصبی داشته باشد که شباهت زیادی به کمبود ویتامین B۱۲ نشان میدهد. این علائم شامل احساس مورمور شدن یا بیحسی در دستها و پاها است. دلیل این امر، نقش ضروری مس در حفظ ساختار و عملکرد طبیعی اعصاب است.
اختلال در حفظ تعادل: مس در ثباتبخشی به سیستم عصبی مرکزی مشارکت دارد. فقدان کافی آن میتواند ارسال پیامهای عصبی میان مغز و بخشهای حرکتی بدن را مختل سازد و در نتیجه، مشکلات هماهنگی حرکتی و تعادل را به دنبال داشته باشد.
استحکام پایین استخوانها: مس در سلامت بافت استخوانی دخیل است؛ این ماده در ساخت پروتئین کلاژن و فعالسازی آنزیمهایی که به اتصال مواد معدنی به ماتریکس پروتئینی استخوان کمک میکنند، مؤثر است. کاهش سطح مس میتواند منجر به افزایش شکنندگی استخوانها شود. دادههای تحقیقاتی حاکی از آن است که بیماران مبتلا به استئوپروز (پوکی استخوان) اغلب سطوح مس پایینتری نسبت به افراد سالم دارند.
افزایش دفعات ابتلا به بیماری: مس نقشی اساسی در نگهداری از یک سیستم ایمنی قدرتمند ایفا میکند. کمبود مس میتواند تعداد سلولهای سفید خون را کاهش داده و توانایی بدن برای مقابله مؤثر با تهاجم عفونتها را تضعیف کند.
مشکلات حافظه و عملکرد شناختی: تحقیقات اخیر قویاً بر نقش مس در رشد مغزی و عملکرد شناختی تأکید دارند. اگرچه رابطه بین مس و کارایی ذهنی پیچیده است، اما مصرف کافی مس به طور مشخص با سلامت بهتر مغز مرتبط دانسته شده است.
منابع غذایی غنی از مس
برای افزایش سطح این ماده حیاتی، مصرف خوراکیهایی مانند جگر، صدف خوراکی، بادام هندی، گوجهفرنگی خشک شده تحت تابش آفتاب، شکلات تلخ و دانههای آفتابگردان توصیه میشود. /منبع: تابناک
