افشاگری پزشکی: دو قاتل خاموش کبد چرب

دکتر فهیمه گندمی ثانی، عضو هیئت علمی گروه داخلی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در تشریح مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز ابتلا به عارضهٔ کبد چرب غیر الکلی (NAFLD)، بر نقش تعیین‌کننده دیابت کنترل‌نشده و چاقی تأکید کرد. بیماری کبد چرب غیرالکلی، که با نام مخفف NAFLD (Nonalcohol-associated fatty liver disease) در محافل پزشکی شناخته می‌شود، اکنون به عنوان شایع‌ترین اختلال کبدی در سراسر جهان مطرح است. آمارها نشان می‌دهند که نرخ شیوع این بیماری در آسیا تا ۴۵ درصد گزارش شده و معمولاً سن تشخیص آن در بازه سنی ۴۰ تا ۵۰ سال رخ می‌دهد، بازه‌ای که بسیاری از افراد در اوج مشغله‌های شغلی و خانوادگی قرار دارند.

وی در تعریف دقیق این معضل پزشکی بیان داشت: «این اختلال در واقع تجمع چربی در سلول‌های کبدی یا همان استئاتوز کبدی (steatosis) است، مشروط بر آنکه علل ثانوی نظیر مصرف الکل، استفاده از کورتون‌ها یا ابتلا به هپاتیت وجود نداشته باشد.»

بیماری کبد چرب به دو سطح اصلی تقسیم می‌شود: NAFL (کبد چرب غیرالتهابی) که صرفاً شامل تجمع چربی است، و NASH (استئاتوهپاتیت غیرالکلی) که مرحله پیشرفته‌تر بوده و با تجمع چربی همراه با التهاب قابل توجه کبدی همراه است.

این متخصص بیماری‌های داخلی، ریسک فاکتورهای کلیدی را این‌گونه برشمرد: «عواملی همچون چاقی مرکزی (افزایش نسبت دور کمر به باسن)، ابتلا به دیابت تیپ دو، دیس‌لیپیدمی (اختلالات چربی خون) و سندرم متابولیک – که شامل ترکیبی از فشار خون بالا، چاقی، چربی خون بالا و مقاومت به انسولین است – احتمال بروز بیماری را به شدت افزایش می‌دهند.»

دکتر گندمی ثانی در یک هشدار مهم، ارتباط مستقیم این وضعیت با سلامت قلبی را یادآور شد: «مشاهدات بالینی نشان می‌دهد که افراد مبتلا به کبد چرب غیرالکلی، به دلیل داشتن ریسک فاکتورهای مشترک و همچنین ماهیت التهابی خود بیماری کبد چرب، با افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی مواجه هستند.»

وی در خصوص علائم این بیماری خاموش اذعان داشت: «این عارضه اغلب بدون علامت پیش می‌رود؛ اما در برخی موارد، بیمار ممکن است احساس خستگی خفیف، کسالت و درد مبهم در ناحیه فوقانی و راست شکم را گزارش دهد. با این حال، باید تأکید کرد که این نشانه‌ها بسیار غیراختصاصی هستند و در بسیاری از بیماری‌های دیگر نیز دیده می‌شوند. برخلاف باور عمومی برخی افراد، تغییر رنگ یا درگیری‌های پوستی جزو علائم مشخصه کبد چرب غیرالکلی محسوب نمی‌شود.»

در مورد نحوه غربالگری کبد چرب، دکتر گندمی ثانی تأکید کرد که غربالگری بر پایه ارزیابی همان ریسک فاکتورها، به‌ویژه در افراد دارای دیابت کنترل‌نشده، صورت می‌گیرد. روش اصلی تشخیص فعلی سونوگرافی است که می‌تواند تا ۸۵ درصد حساسیت داشته باشد، هرچند در افراد دارای چاقی مفرط، حساسیت آن کاهش یافته و تشخیص دشوارتر می‌شود.

یافته‌های آزمایشگاهی معمولاً شامل افزایش خفیف آنزیم‌های کبدی است که باز هم یک نشانه غیراختصاصی است و در هپاتیت‌های مزمن ویروسی یا خودایمن نیز مشاهده می‌شود.

این متخصص، راه‌های قطعی‌تر تشخیص را برشمرد: «سونوگرافی یا بیوپسی برای رد سایر علل ثانویه کبد چرب (مانند مصرف الکل، هپاتیت ویروسی، داروهای کورتیکواستروئیدی) و همچنین رد سایر بیماری‌های مزمن کبدی ضروری است. اما پرسش اصلی این است که چه زمانی باید به سراغ بیوپسی برویم؟ پاسخ این است: زمانی که پزشک به مرحله سیروز کبدی شک کند (مثلاً در صورت بروز آسیت یا آب آوردن شکم)، اقدام به بیوپسی انجام می‌شود؛ چرا که کبد چرب یک بیماری پنهان است و ممکن است تا زمان نارسایی کبدی تشخیص داده نشود.»

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در ادامه افزود: «بیوپسی کبد می‌تواند در بیماران پرخطر کبد چرب که در معرض خطر سیروز هستند، نظیر افراد بالای ۴۵ سال همراه با چاقی یا دیابت، مدنظر قرار گیرد. همچنین، در مواردی که تشخیص قطعی NAFLD همراه با وجود سایر تشخیص‌های افتراقی امکان‌پذیر نباشد، بیوپسی انجام می‌گیرد.»

دکتر گندمی در خصوص تکنیک‌های تصویربرداری جدیدتر گفت: «یکی دیگر از روش‌های پیشرفته، ترنزینت الاستوگرافی است که دقت بالاتری نسبت به سونوگرافی دارد و تهاجمی بودن بیوپسی را ندارد.»

در بخش درمان، ایشان بر سه محور اصلی تأکید کرد: «اول، حذف کامل ریسک فاکتورها؛ کنترل دقیق قند خون با رژیم و دارو برای بیماران دیابتی و مدیریت فشار خون و چربی خون. دوم، کاهش وزن از طریق اصلاح شیوه زندگی، شامل رژیم غذایی و ورزش، که این رژیم باید حتماً تحت نظر کارشناس تغذیه باشد.»

دکتر گندمی تأکید کردند: «کاهش وزن باید با برنامه ورزشی و تغذیه‌ای همراه باشد و میزان کاهش وزن هدف، بسته به اینکه فرد در مرحله NAFL یا NASH باشد، متغیر و در حدود ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن است. اگر با وجود این اقدامات، آنزیم‌های کبدی همچنان بالا بمانند، توصیه می‌شود کاهش وزن بیشتری صورت پذیرد.»

در نهایت، وی به مداخلات دارویی و جراحی اشاره کرد: «اگر بیمار نتواند وزن خود را از طریق تغییر شیوه زندگی کاهش دهد، ممکن است پزشک با مشورت بیمار، داروهایی مانند ویتامین E با دوز بالا یا آگونیست‌های GLP-1 نظیر لیراگلوتاید را تجویز کند که البته این داروها عوارض خاص خود را دارند. و در صورتی که بیمار پس از شش ماه به هدف کاهش وزن ۵ تا ۱۰ درصد نرسد و خطر پیشرفت به سیروز همچنان پابرجا باشد، جراحی باریاتریک (جراحی‌های کاهش وزن) به عنوان راهکاری برای کنترل و درمان کبد چرب توصیه می‌شود.»