هشدار فوری پزشکی به روزهداران دیابتی: چه زمانی شکستن روزه، حتی چند دقیقه مانده به افطار، ضروری است؟
بیماران مبتلا به دیابت، در صورت تأیید پزشک، مجاز به روزهداری در ماه مبارک رمضان هستند؛ با این حال، یک متخصص برجسته خانواده و دیابت اعلام کرد که پایش مستمر قند خون حیاتی است و رسیدن به مرزهای خطر (افت زیر ۷۰ یا اوجگیری بالای ۲۵۰)، شکستن روزه را حتی در لحظات پایانی روز الزامی میسازد.
شیوع فزاینده دیابت و تأثیرات فراگیر آن بر سلامت
دکتر مریم رجالی، متخصص پزشک خانواده و دیابت، با ابراز نگرانی از افزایش گسترده آمار ابتلا به دیابت در میان جامعه ایرانی، به تأثیر مخرب این بیماری بر تمام دستگاههای بدن اشاره کرد. او توضیح داد که افزایش مداوم قند خون میتواند عوارضی از مغز تا انتهای اندامهای تحتانی بدن به بار آورد.
وی افزود: «دیابت به معنای افزایش قند خون است، اما به سه نوع اصلی تقسیم میشود. در دیابت نوع یک، سیستم ایمنی با حمله به سلولهای بتای پانکراس (لوزالمعده)، مانع از ترشح کافی انسولین میشود؛ این بیماران معمولاً جوانتر و لاغرتر بوده و از ابتدا به انسولین وابسته هستند.»
تفاوتهای کلیدی و عوامل خطر دیابت نوع دو
متخصص پزشک خانواده و دیابت در ادامه به تبیین دیابت نوع دو پرداخت و آن را مرتبط با مقاومت به انسولین در بزرگسالان دانست. او عوامل متعددی را در بروز این نوع دیابت دخیل برشمرد: «چاقی، کمتحرکی، استرس، کمخوابی، سابقه خانوادگی دیابت نوع دو، فشار خون بالا، مصرف دخانیات، سندروم تخمدان پلیکیستیک و سابقه دیابت بارداری از عوامل خطر این نوع دیابت محسوب میشوند.»
دکتر رجالی درباره اهمیت وزن در این بیماری توضیح داد: «شاخص توده بدنی (BMI) که از تقسیم وزن بر مجذور قد محاسبه میشود، معیاری کلیدی است. محدوده طبیعی ۱۸/۵ تا ۲۴/۹ است؛ اعداد ۲۵ تا ۲۹ نشاندهنده اضافهوزن و ۳۰ به بالا نماد چاقی است. افزایش وزن بهطور مستقیم مقاومت به انسولین را تشدید کرده و ریسک ابتلا به دیابت نوع دو را بالا میبرد.»
رجالی همچنین به دیابت بارداری اشاره کرد که ناشی از افزایش مقاومت به انسولین به واسطه تغییرات هورمونی دوران حاملگی است.
معیارهای دقیق تشخیص: از آزمایش ناشتا تا HbA1c
این متخصص برای شفافسازی معیارهای تشخیص، نتایج آزمایشگاهی را اینگونه تشریح کرد: «قند خون ناشتا در آزمایشگاه اگر کمتر از ۱۰۰ باشد، طبیعی است، بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ پیشدیابت و ۱۲۶ و بالاتر دیابت محسوب میشود. همچنین، HbA1c (شاخصی برای سنجش میانگین قند خون در دورههای بلندمدت) که کمتر از ۵/۶ طبیعی است، در محدوده ۵/۷ تا ۶/۴ پیشدیابت و ۶/۵ به بالا نشاندهنده وجود دیابت قطعی است.»
وی بر اهمیت مرحله پیشدیابت تأکید کرد: «پیشدیابت یک مرحله حیاتی و قابل تغییر است. اگر افراد تحت مراقبت و اصلاح شیوه زندگی قرار گیرند، در ۵۰ درصد موارد به محدوده طبیعی باز میگردند، ۲۵ درصد در همان وضعیت باقی میمانند و تنها ۲۵ درصد به دیابت تبدیل میشوند. بیتوجهی به این مرحله، تبدیل شدن به دیابت در سالهای آتی را بسیار محتمل میسازد.»
دیابت یک بیماری چندوجهی است: فراتر از خوددرمانی
دکتر رجالی دیابت را یک بیماری «چندسیستمی» خواند که عروق چشم، مغز، قلب، کلیه و سایر اندامها را تحت تأثیر قرار میدهد. او تأکید کرد که درمان نیازمند یک تیم تخصصی است: «درمان دیابت نیازمند تیم سلامت شامل پزشک، پرستار دیابت، کارشناس تغذیه و روانشناس است و خودمدیریتی به معنای خوددرمانی نیست.»
باید و نبایدهای حیاتی روزهداری برای بیماران دیابتی
در ادامه، وی به تفکیک بیماران برای روزهداری پرداخت: «بیماران به دو گروه تقسیم میشوند؛ گروهی که مجاز به روزهداری نیستند و گروهی که با شرایط خاص میتوانند روزه بگیرند.»
افرادی که نباید روزه بگیرند عبارتند از:
- افرادی با عوارض قلبی پیشرفته.
- سابقه سکته قلبی یا نارسایی شدید قلب.
- مراحل پیشرفته نارسایی کلیه (مرحله سه به بالا).
- سابقه افت قند شدید یا کمای دیابتی در سه ماه اخیر.
- نوسانات کنترلنشده قند خون.
- سالمندان شکننده.
- بیماران با فشار خون کنترلنشده.
- زنان باردار.
رجالی برای باقی بیماران، یک برنامه ریزی دقیق پیش از ماه رمضان را ضروری دانست: «افرادی که امکان روزهداری دارند باید دو تا سه ماه پیش از ماه رمضان به پزشک مراجعه کنند تا دوز و زمان مصرف داروها تنظیم شود. مراجعه یک یا دو هفته قبل از رمضان نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.»
آستانههای خطر در طول روز: لحظهای که باید روزه شکست
این متخصص تأکید کرد که پایش قند خون باعث ابطال روزه نمیشود و باید بهطور منظم انجام پذیرد: «کنترل قند خون باید تکرار شود؛ پیش از سحر، دو ساعت بعد از سحر، ظهر، عصر، قبل از افطار و دو ساعت بعد از افطار.»
نکته حیاتی در این بخش مورد تأکید قرار گرفت: «اگر قند خون زیر ۷۰ یا همراه با علائم به ۸۰ برسد، حتی دقایقی پیش از افطار، روزه باید شکسته شود، همچنین اگر قند خون به بالای ۲۵۰ برسد یا فشار خون از ۱۶ بالاتر رود، شکستن روزه ضروری است.»
پروتکل اورژانسی برای افت قند خون
درباره نحوه مدیریت افت قند خون، رجالی این دستورالعملها را ارائه داد: «در صورت هوشیاری، نصف لیوان با چهار حبه قند، نوشابه غیررژیمی یا آبمیوه شیرین مصرف شود و ۱۵ دقیقه بعد قند خون مجدداً اندازهگیری شود. در صورت کاهش هوشیاری، از خوراندن مایعات خودداری و در صورت دسترسی گلوکاگون (آمپول گلوکاگون در مواقع اورژانسی برای درمان افت شدید قند خون استفاده میشود) تزریق و با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفته شود.»
